Do Doan Hoang

Chuyện thắt lòng của bé Thơ…

Phóng sự: Đỗ Doãn Hoàng

Tôi đã cứu được cô bé Thơ 14 tuổi, xinh xắn, hiền ngoan, học giỏi và hiếu đễ ấy. Mỗi lần gặp lại tôi, Thơ chỉ một mực chú đừng gọi cháu là bé nữa, cháu sắp học hết cấp 3 rồi. Thơ chắp tay theo kiểu của người niệm Phật, bảo: chú và các nhà hảo tâm đã cho cháu một kiếp sống khác. Lẽ ra cháu đã vĩnh viễn 14 tuổi vì bệnh tim bẩm sinh rồi. Thơ run rẩy xin tôi cho mượn điện thoại để được nói chuyện với bác sỹ Nguyệt ở Viện Tim mạch Quốc gia. Nhưng khi bác sỹ Nguyệt “a lô” ở đầu bên kia, thì Thơ lại không nói gì. Nó cứ im lặng mãi cho đến khi bác sỹ Nguyệt ngơ ngác buông máy và gọi lại. Thơ khóc.
Cứu một người phúc đẳng hà sa, phúc lớn bằng xây chín cái chùa. Các cụ dạy thế, vậy mà suốt quá trình cứu bé Thơ, chúng tôi cứ thắt lòng lại vì những thao thức lẽ đời.

Đứa trẻ mồ côi, xin ăn, chờ chết ở Bệnh viện Tim mạch Quốc gia

“Lẽ ra Thơ đã chết ở nhà xác Bệnh viện Bạch Mai”, có lần ai đó buột miệng nói thế, mặt Thơ sắt lại, nó không khóc. Chắc là nó hoang mang. Việc nó được sống làm người, với nó như một cơn mơ lạ lùng.

Tình cờ, đúng dịp Trung thu năm 2008, tôi nhận được cú điện thoại tá hỏa từ TS.BS Nguyễn Quốc Hùng, Trưởng phòng Điều trị, Bệnh viên Tim mạch Quốc gia, rằng: “Xót xa quá ông ơi. Chỗ tôi đang điều trị cho một cháu bé tên là Nguyễn Thị Thơ, 14 tuổi, người xã Sơn Công, Ứng Hòa, Hà Nội. Bố chết, mẹ tâm thần đi biệt tích, Thơ đang đi học thì bị ngất. Lên huyện, lên Thành phố, các bác sỹ phát hiện ra nó bị bệnh tim bẩm sinh, “fallot 4”, gây nhiễm trùng nội tạng. Hiện cháu đang bị “viêm nội tâm mạc nhiễm”, mạch máu ở ruột cháu liên tục bị tắc gây đau đớn như có ai rạch ở bụng. Liên tục ngất sỉu. Nếu không phẫu thuật sớm, cháu sẽ chết trong vòng hai tháng. Chúng tôi đã tìm mọi nhẽ, đã miễn giảm đủ thứ, đã xin tài trợ từ các nhà hảo tâm, đã quyên góp, nhưng lực bất tòng tâm. Vẫn cần ít nhất 50 triệu đồng nữa để có thể mổ, thay van, “sửa sang” quả tim để cứu cháu. Mấy chục năm làm ở bệnh viện này, tôi chưa gặp bệnh nhân nào khổ như thế, ông ạ. Hằng ngày anh em nó ăn đói ăn khát, thậm chí xin cả những suất ăn thừa của bệnh viện mà ăn!”. Chị Mai phụ trách bếp ăn của Viện cứ phải xin các suất ăn thừa cho cháu sống qua ngày. Thơ đói, anh trai Thơ (tên là Nguyễn Gia Tự, 20 tuổi) lơ ngơ vào chăm sóc em, cũng đói rạc đói rày. Thế là chị Mai phải đi xin luôn cơm thừa canh cạn cho Tự đắp điếm mà lấy sức nuôi em.

Khi tôi vào khu C6, thì bác sỹ Nguyệt đang nỗ lực truyền dưỡng chất để bé Thơ có thể thở được thêm một vài nhịp nữa sau ca choáng ngất định kỳ. Thơ nhợt nhạt, cạn kiệt sinh khí. Môi nó tím rắt như vừa ăn sim chín trên một miền đồi trung du nào đó. Mắt trắng dã. Bộ quần áo bệnh nhân màu xanh thẫm kẻ xọc lại càng làm cho em bệch bạc hơn. Nó ngồi dậy, khe khẽ “cháu chào chú” rồi lại thiêm thiếp. Môi nứt nẻ như cái ruộng cày mùa hạn. Anh trai Thơ cầm vài đồng bạc lẻ của chúng tôi đi mua cháo, bắt xe khách về quê lấy thêm giấy tờ cho em làm thủ tục với bệnh viện mà cứ ngơ ngẩn. Thằng Tự gầy gò, nó đi phụ việc sửa nhôm kính cho một cửa hàng ở Hà Nội. Lương thấp đến mức không đủ ăn và thuê nhà trọ, nhưng nó vẫn phải cắn răng mua một cái điện thoại loại rẻ nhất kèm một cái sim “rác”. Bởi dạo này Thơ bị nặng, nó luôn hãi hùng nghĩ đến cảnh người ta sẽ gọi cho nó báo tin “vào viện nhìn mặt em gái lần cuối”. Dạo này liên tục bị gọi vào viện khi em choáng ngất, Tự cứ “đứt” việc vài bữa ở chỗ làm thuê, bà chủ cũng thẳng tay đuổi cổ. Thất nghiệp hoàn thất nghiệp. Cậu bé Tự 20 tuổi mà gây nhom, vẫn quần xóc, tóc lù xù, nhìn ai cũng sợ sệt. Đến lúc, người ta đem cả trăm triệu cứu sống em gái mình, dù xúc động lắm, nó vẫn không nói được một lời cảm ơn. Lần đầu tiên gặp tôi, mãi khi ra khỏi khu vực điều trị của em gái, cậu bé Tự mới khóc tấm tức. “Cháu sợ quá chú ạ. Trong khu điều trị bệnh tim như cái nhà xác ấy. Toàn người nằm im im, chốc chốc lại có người khóc khe khẽ, thế là người ta khiêng cáng đi. Một người nữa lại chết. Cháu sợ em Thơ của cháu phải chết. Nó mới chỉ 14 tuổi. Cháu chết thay cho nó được không hả chú?”. Tôi trợn mắt: “Mày thì cũng chưa đầy 20 tuổi, chết thế nào được mà chết”. Nói vậy nhưng lòng cũng đắng đót rưng rưng, chắc gì đã cứu sống được Thơ. Có cách gì cứu sống được Thơ không?

Đứa con của người điên: “Đầu xanh có tội tình gì?”

Tôi về xã Sơn Công tìm hiểu. Hóa ra bố mẹ Thơ đều chung nhau một lý lịch: mỗi người đều mấy đời vợ đời chồng. Họ sống lầm lụi và lầm bụi lắm. Mẹ Thơ tên là Nguyễn Thị Ái, SN 1949, bà này có tiền sử tâm thần, có sổ theo dõi tâm thần và thường vào điều trị ở Trại Ba Thá (Bệnh viện tâm thần Hà Tây cũ). Nhưng bà vẫn hai ba lần lấy chồng. Bố của Thơ là ông thứ hai thứ ba gì đó. Bà Ái đi buôn đủ thứ hàng họ. Buôn thúng bán bưng mà cũng ra trò. Có lần bà nhảy lên phản thịt giữ chợ ngồi chồm hỗm, hò hú. Nhưng lúc tỉnh, vẫn yêu đương và chợ búa có lãi lờ hẳn hoi. Bà nuôi con cái cũng không đến nỗi nào, dẫu thỉnh thoảng vẫn bỏ trốn bằn bặt vì nỗi sợ hoang tưởng rằng có ai đó đang đuổi giết mình... Cơn điên lên thì vào trại, hơi tỉnh một tí thì trốn trại để “tái xuất giang hồ”.

Bà Ái lấy ông Nguyễn Trọng Khơi, bố của Thơ, khi ông này rất già. Ông chết năm 2004, ở tuổi 73, khi mà Thơ mới 10 tuổi, còn líu díu đôi chân thiên thần bé để cắp sách đến trường làng. Một hôm, không chào hỏi hay hò hét gì, bà Ái bỏ nhà đi mất tăm. Thơ và anh trai bổ đi tìm, tìm khắp cả Hà Nội, sang Hưng Yên, xuống Nam Định, người trong họ tuyệt vọng đã đi cầu cúng các nơi để dò “đường âm” mà tìm. Tìm mãi thì thấy bảo bà Ái. Vẫn còn sống. Về nhà, bà lại xé quần xé áo ra đi. Có lần Thơ lạy lục van xin mẹ để được dắt mẹ về nhà, chăm sóc ít ngày, biết nói cười vài câu rồi bà lại tính kế… bỏ trốn. Lần hành tẩu gần đây nhất của bà Ái diễn ra đã 7 năm. Thơ và anh trai đã xin đăng ảnh bà lên báo, phát trên tivi để tìm kiếm nhưng vẫn bặt vô âm tín. Ngôi nhà hoang lạnh, cỏ mọc kín lối vào, mái sụp tường rêu. Bèo trên ao phủ kín mít, hoa tím nở tơi bời, không còn biết chỗ hoang hóa đó là ao hay là… ruộng nữa. Có lẽ, vĩnh viễn không bao giờ Thơ còn nhìn thấy mẹ mình trên thế gian này. Phải nấn ná lắm, chờ đợi lắm, khóc đến đục cả đôi mắt thơ ngây ra rồi, bây giờ Thơ mới dám in cái ảnh ố vàng rách rưới trong cuốn sổ theo dõi bệnh tâm thần của mẹ ra làm ảnh thờ. Bố mẹ ngồi trên bàn thờ, Thơ thì nhập viện với cái án vài chục ngày nữa sẽ chết, nếu không có ít nhất 50 triệu đồng để phẫu thuật. Số tiền ấy, nó lớn đến mức, cả trong mơ bé Thơ và anh trai cũng không dám nghĩ là mình có thể có được. “Anh em cháu chỉ còn duy nhất mảnh đất với ngôi nhà để bán. Nhưng nhà cháu xơ xác, vườn rậm um cỏ rả, ở cái xóm Nghi Lộc xa xôi này thì làm gì có ai người ta đến hỏi mua nhà đất đâu hả chú”, Tự bần thần.

Suốt 50 km con đường xóc nảy với ổ voi ổ khủng long dọc đê sông Đáy; rồi tỉnh lộ nhỏ hẹp và đông đúc xe cộ từ nhà Thơ về Bệnh viện Bạch Mai, tôi cứ đau đáu với “cái ách giữa đàng nó quàng vào cổ” mình. “Thơ ơi, em đừng chết!”, lời thảng thốt của anh trai Thơ cứ như câu thần chú với cả cậu ấy và tôi. Hôm ấy, rằm tháng tám, Hà Nội tràn ngập bánh trung thu, đèn hoa giăng mắc. Nhớ cảnh bé Thơ quằn quại đau đớn, phải xin từng suất cơm thừa ở bệnh viện để nuôi giấc mơ được sống làm người, tôi thấy đắng lòng. Thấy xe ô tô của mình rồi xe của thiên hạ, tiền vài trăm triệu đến vài tỷ đồng, tôi buột miệng nói với người hàng xóm: một cái bánh xe ô tô, một góc chiếc xe máy của ông, là cứu được một cô bé 14 tuổi, xinh, ngoan, là học sinh nghèo vượt khó cấp huyện, sao chúng ta không cứu nhỉ? “Đầu xanh có tội tình gì?”, câu thơ hình như của Nguyễn Du cứ đay đi đay lại như một thách thức.

Tôi hơi sướt mướt, tôi hơi lãng mạn nửa mùa, nhưng đúng là trung thu năm 2008, tôi đã nghĩ đến chuyện tặng Thơ một cái bánh ô tô mình đang đi, để cháu được sống làm người. Tôi và bạn sẽ không có đủ bánh xe hay tài sản để tặng tất cả những người chầu chực bên bờ chết chóc của đất nước này, thế gian này; nhưng tôi tin, nếu về quê Thơ, gặp Thơ, điều tra về gia cảnh của Thơ, bạn sẽ dễ dàng có quyết định “bốc đồng” như tôi. Tôi quyết định đứng ra vận động độc giả chung tay cứu bé Thơ. Lòng tự hứa, nếu không ai hưởng ứng, tôi sẽ cóp nhóp tiền lương và vận động bạn bè cứu bằng được bé Thơ. Nó sẽ là con gái nuôi của tôi. Đêm Trung thu năm 2008 đến với tôi thật đặc biệt. Tổng Biên tập báo Lao Động bấy giờ là TS Vương Văn Việt sau khi đọc vài dòng tôi viết về số phận thê thảm của bé Thơ đã rưng rưng: trước mắt, báo ta trích quỹ Tấm lòng vàng giúp Thơ 30 triệu đồng nhé. Sáng hôm sau, một công ty tặng Thơ quả tim “mới” (đài thọ toàn bộ chi phí phẫu thuật) trị giá 50 triệu đồng. Bệnh viện phải thành lập một đội tiếp nhận quà, tiền của các nhà hảo tâm trong gần 1 tháng ròng. Thơ được chỉ định sang BV Tim Hà Nội mổ. Cửa phòng điều trị mới của Thơ lại có một cái bàn và một cái ban tiếp nhận tiền, quà của những người tử tế. Kết quả, tôi tự tin vỗ vai Thơ: “Bây giờ, giả sử cháu có 5 quả tim thì chú và các nhà hảo tâm cũng đủ tiền phẫu thuật cứu sống cả 5 quả cho cháu nhé”. Tổng số tiền quyên góp được là 350 triệu đồng (trong khi “sửa chữa” một quả tim của Thơ mất 50 triệu).

“Trái tim cho em” hay là trái tim không vô cảm cho tất cả mọi người

Ca mổ khó khăn và nghẹt thở, đích thân bác sỹ Nguyễn Văn Mão, Giám đốc Bệnh viện tim Hà Nội đứng “chủ trì”. Ơn trời nó đã thành công. Thơ hồi tỉnh chậm chạp, da em hồng lên qua từng ngày, nụ cười đã nở trên sự nứt nẻ khô hạn của cặp môi thiểu não của người bệnh tim nặng quá đó. Mỗi lần nhìn cô bé trắng trẻo bước vào tuổi 15 ấy, tôi lại nghĩ: lẽ ra cháu đã chết. Chúng ta có thiếu tiền đến mức vì không có 50 triệu đồng mà những cô bé, cậu bé như Thơ và còn thơ dại hơn Thơ phải bị bệnh viện trả về để chết không? Người ta sẵn sàng lát lại một cái vỉa hè bờ hồ nọ, khi gạch vữa còn đang tốt lắm, lát lại chỉ để cho nó đẹp thôi: số tiền bỏ ra đã là 50 tỷ đồng. 50 tỷ đồng ấy đủ để cứu sống được bao nhiêu cái quả tim cần 50 triệu đồng để được tiếp tục đập nhịp đập trái tim chưa kịp bước vào thời kỳ thiếu nữ như Thơ? Một ngày có bao nhiêu khu nghỉ dưỡng, bao nhiêu khách sạn và khu chung cư được tiếp tục xây và khởi công xây mới? Liệu chúng ta có nghĩ rằng cứu người là việc nên làm hơn, nên làm trước hơn so với những việc cũng đáng làm kia không? Tôi thắc mắc đến lẩn thẩn.

Dù gì thì chúng tôi cũng cứu được bé Thơ rồi. Bé trở về và tiếp tục đi học. Thằng Tự bị đuổi việc ở Hà Nội, nó về làng, dùng chút tiền chúng tôi gửi tiết kiệm cho anh em kiếm kế sinh nhai để mua vật tư nhôm kính làm nghề tại nhà. Thơ đi học, hái rau, nuôi lợn, chăm ao cá. Nhìn đàn lợn to lớn, trắng bạch, hùng hổ lao về phía cô chủ Nguyễn Thị Thơ đòi ăn cám; nhìn xô cám khổng lồ trên đôi tay đã vâm váp của cháu Thơ 18 tuổi, bất giác tôi thấy xúc động lạ kỳ. Không hiểu sao, bấy giờ, ở chuồng lợn ấy, tôi mới thật sự xúc động. Bởi Thơ đã có cuộc sống khác. Thơ đã biết làm ăn đích thực giữa cảnh mồ côi cả cha lẫn mẹ. Nó không còn là bệnh nhân rờ rẫm chỉ biết nặng nhọc ngồi và nằm. Hồi ấy, Thơ đã phải thở nặng nhọc như là thở nốt hơi thở này để trái tim vĩnh viễn… an nghỉ. Ngôi nhà khang trang sau tu tạo; cảnh thằng Tự có tiền của nhà hảo tâm để cưới vợ đẻ con rồi mở hiệu nhôm kính ở xóm Nghi Lộc; cảnh Thơ được cả nhà trường, cả huyện, cả xã thôn mở cuộc vận động quyên góp… - tất cả những điều đó chưa làm tôi xúc động bằng việc Thơ trưởng thành từng ngày kia. Thơ đã biết vừa đi học cấp 3, vừa lao động và kiếm sống như một người khỏe mạnh.

Bây giờ, Thơ đã cao lớn bằng tôi, đã không cho tôi gọi là “bé Thơ” nữa.
Còn hôm ấy, khi tôi lang thang ở hành lang bệnh viện tìm cách cứu Thơ, chợt gặp TS Đinh Thị Thu Hương, Phó Giám đốc Viện Tim mạch Quốc gia, hai chúng tôi đã rất buồn. 50 triệu đồng là số tiền quá lớn với ai đó, nhưng nó cũng không lớn tí nào với nhiều người, với sức mạnh của một dân tộc, đất nước Nó không lớn so với việc cứu mạng một cô bé cậu bé “đầu xanh có tội tình gì” kiểu như Thơ. “Những trường hợp bị bệnh tim được trả về quê để… chết, nhiều lắm, nhiều lắm”, giọng chị Hương trùng xuống như một tiếng rên. “Chúng tôi đã kêu gọi các nhà hảo tâm là Việt kiều, cả bạn bè tử tế của mình nữa, cả vận động cán bộ trong bệnh viện nữa, nhưng chỉ cứu được vài cháu thôi. Còn lại là trả về để chết. Tôi vẫn thường xem tivi, thấy người ta vận động hàng chục hàng trăm tỷ đồng cho người nghèo. Tiền ấy đi đâu mà không dùng để cứu những cháu bé chăm ngoan, học giỏi và cực cực nghèo khổ bi đát như Nguyễn Thị Thơ nhỉ?”, chị Hương rầu rĩ như rên rẩm. Tôi phân tích: có sổ hộ nghèo, mẹ tâm thần bỏ đi chết ở đâu đó, có sổ tâm thần hẳn hoi; bố 73 tuổi chết có bát nhang trên bàn thờ hẳn hoi. Nghèo và bệnh hiểm nghèo đến mức bò lê kéo càng ăn xin ở bệnh viện để hy vọng sống làm người như thế chưa đủ tiêu chuẩn “người nghèo” sao? Thế rồi chị Hương mơ mộng nói về một cái quỹ. Sao chúng ta không lập một cái quỹ, để cứu cho tất cả những bệnh nhân tim bẩm sinh mà tuổi còn trẻ con như bé Thơ. Các cháu cần phải được sống. Các cháu phải chết ở tuổi dưới 14 chỉ vì không có 40 - 50 triệu đồng sửa quả tim tật nguyền thì tàn nhẫn quá. Chúng ta có nghèo đến mức đó không nhỉ?

Sau này, tôi và TS Hương đều rất mừng khi biết tin ý tưởng của chị Hương nói với tôi hôm đó đã trở thành hiện thực, với việc Đài Truyền hình Việt Nam và Tập đoàn Viễn thông Quân đội phối hợp thành lập Quỹ “Trái tim cho em”, để tất cả những bé thơ dưới 14 tuổi của Việt Nam ta được xét duyệt mổ tim miễn phí. Không biết có phải sự tử tế của TS Hương có phép nhiệm màu nào đó thức tỉnh những người khác; hay là số phận như cổ tích của bé Nguyễn Thị Thơ đã mở con đường sống cho hàng trăm hàng ngàn trẻ em bị tim bẩm sinh khác của đất nước này? Tôi chưa có dịp nào tìm hiểu kỹ hơn về câu chuyện đó. Chỉ biết, có lần trở lại Sơn Công, Ứng Hòa, chứng kiến bé Thơ bộc phát chắp tay vái vái cảm ơn những người tử tế đã dường như cho em một kiếp sống khác bằng một trái tim khỏe mạnh mới, tôi đã nhận ra: chiến dịch sửa chữa trái tim tàn tật của Thơ đã thức tỉnh rất nhiều người. Cạnh nhà Thơ, có ông giáo Ngô Cường dạy ở chính mái trường Thơ theo học. Quá thưởng cảm cho số phận bị giời già cay nghiệt như Thơ, ông đã viết thư cho bạn bè, thư cho người thân ở nước ngoài để xin tiền cứu sống cô học trò chăm ngoan học giỏi. Thư lên cơ quan chức năng. Nhưng chờ mãi chưa thấy hồi âm, và ông ngậm ngùi nghĩ đến ngày cô học trò Nguyễn Thị Thơ của mình buộc phải chết. Thế rồi cuộc vận động của tôi và đồng nghiệp được xã hội hưởng ứng. Điều đó cơ hồ đã buộc xã, huyện, và nhiều ban ngành đoàn thể phải vào cuộc thăm hỏi, động viên, quà cáp. Bởi, nếu không có “động thái” nào, biết đâu họ sẽ bị ai đó so bì, trách móc, oán thán; cũng có thể, thấy người ở nghìn trùng xa xôi gửi tiền về cứu bé Thơ, thì người chung một xã một huyện mà không “nhón tay độ thế” họ cũng áy náy, băn khoăn lắm..

Thơ ơi, có phải các nhà hảo tâm giúp cháu chữa bệnh tim bẩm sinh thân tàn ma dại đó; để rồi cháu lại quay ra giúp nhiều người chữa trị căn bệnh vô cảm chăng? Có một ngọn lửa thương yêu đã thêm một lần được nhóm lên từ số phận đáng thắt lòng vì buồn rồi lại thắt lòng vì vui của bé Thơ. Tôi luôn nghĩ, vì Thơ, vì ý tưởng của TS Hương và vài người tử tế kiểu đó nữa mà chúng ta đã có một chương trình khó có thể nhân ái hơn như “Trái tim cho em”.

Đ.D.H
Kèm theo chùm ảnh

Tên file: 1 bo cua Tho; 13 me cua Tho: Bố và mẹ cháu Thơ đều đã ở trên… bàn thờ. Mẹ Thơ là bệnh nhân tâm thần, bỏ nhà đi biệt tích đã 5 năm.

Tên file: 1 be Tho khi an xin o benh vien, lan dau tien chung toi gap tai BV Tim Bach Mai; 1 be Tho ve nha sau ca phau thuat tim: Gia cảnh và gương mặt thiểu não vì bệnh tật hiểm nghèo của bé Thơ trong lần đầu gặp chúng tôi.

Các file ảnh: 1 be Tho lan dau tien nhan tien cua nha tai tro de phau thuat tim: Bé Thơ lần đầu tiên nhận tiền của nhà tài trợ (đợt 1).

Các file ảnh: 1 hai anh em Tho; 12 hai anh em Tho; 1t Be tho cho lonj an; 1 Be Tho cho lon an: Thơ hiện nay, với ngôi nhà mới, công việc mới, bé đang đi học cấp 3 với sức khỏe tốt.

15 ngày khám phá Tam Giác Vàng:
Ký ức đẹp trong “lãnh địa của Hoàng Tử Chết”….

Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng

Lái chiếc xe ô tô đeo biển số Việt Nam, từ Hà Nội, qua 4 quốc gia để có 15 ngày chinh phục Tam Giác Vàng huyền thoại, chúng tôi luôn sẵn lòng để trải nghiệm những cảm giác mạo hiểm bậc nhất mà tuổi trẻ của mình có thể có được. Thật không ngờ, thủ phủ của cây thuốc phiện, nơi từng cung cấp tới 70% lượng ma túy cho địa cầu ấy lại êm đềm đến vậy. Đến thăm làng của Khun Sa, ông Vua thuốc phiện khét tiếng, Hoàng Tử Chết tàn độc; ghé Bảo tàng Thuốc phiện rồi miền đất của những người cổ dài Myanmar… - chỗ nào cũng thấy một tinh thần làm du lịch “khách hàng là thượng đế”. Người ta xây dựng “Thành phố của những nụ cười” trên chính miền đất mà tận giờ phút này vẫn nóng bỏng các đường dây ma túy hãi hùng nhất. Nơi mà không ít cán bộ quan trọng trong lực lượng chống ma túy của Công an Lào vẫn ngã xuống cách đây chưa lâu. Thế rồi, người ta biến miền đất chết thành “cái ổ của những con gà đẻ trứng vàng” tài hoa đến mức… tôi cảm thấy xót xa cho những bất cập trong “khai thác du lịch” ở Việt Nam.

Sao ở đây người ta tốt thế?

Có lúc tôi đã nhắm mắt lại và ao ước được thêm một lần lái xe ô tô địa hình trên những cung đường nhầy nhụa bùn đất băng qua sương mù từ tỉnh Điện Biên sang các tỉnh Bắc Lào như Phông Xa Lỳ, Hủa Phăn, U Đom Say. Đêm ấy, rời những bản làng ne nép tre pheo trong ánh trăng thượng tuần lơ phơ, chúng tôi không biết hỏi thăm thế nào, bởi người Lào ở bản hoe hoắt ấy không biết nói tiếng Anh, càng không biết một từ tiếng Việt. Rồi cứ bám bùn đất mà quăng xe trượt như con lươn con trạch ra phía dòng sông nhóng nhánh dưới thung xa. Hết đường. Sông đục ngàu dưới ánh đèn pin. Tiếng gọi đò thọt vào thinh không.

Bốn gã sẽ phải ăn lương khô và ngủ ngồi trên chiếc xe bán tải 2 cầu 4 chỗ này thôi. Thì cứ bấm vài hồi còi dài cho đỡ… cô đơn. Tiếng nhạc vàng rền rĩ trong xe văng vẳng, “hồi còi xé nát con tim”, nghe càng não nuột. Thế rồi, khua ánh trăng vàng, có tiếng nhóc nhách ở sau bụi tre ngả mình ven vở nước. Chỉ trỏ, ra hiệu rồi những máy ảnh và ipad, iphone đắt đỏ kỵ nước kia cũng phải liều mình lên con thuyền mong manh như từ cõi yêu ma hiện ra đó để vượt sông. Bỏ xe bên này nhé, ở đây không có trộm đây (tự nghĩ vậy). Vừa đi vừa cầu khấn trời đất. Chiếc quán lá bé xíu, bé hơn cả bối cảnh “rũ áo phong sương trong quán trọ/ lặng nhìn thiên hạ đón xuân sang” của thi sỹ Nguyễn Bính. Hóa ra cô bé mặc váy Lào, béo núng nính, má đỏ hây hây vì củi than trong căn bếp muộn mằn kia biết nói vài câu tiếng Việt. Vì dạo này thợ Việt Nam sang đây làm đường Phông Sa Lỳ mà anh. Bữa cơm mầm đá nhằng nhặng đắng canh rau rừng Lào, khỏi phải nói nó ngon thế nào. Rồi bất ngờ tiếng nhạc văng vẳng khiến không ai không nhớ cố thi sỹ Phạm Tiến Duật: “Trường Sơn Đông nhớ Trường Sơn Tây… Bên nắng đốt bên mưa rừng rơi”. Ôi, đã mấy ngày trông vời “sóng dưới chân tàu không phải sóng quê hương”. Ai nấy lặng đi. Nọng sáo (em gái xinh) ơi, sao em tâm lý thế.

(Sau này, tôi còn gặp nhiều chuyện kiểu tử tế như thế này ở suốt hành trình. Ở Luang Pra Băng cô gái trong vũ trường chắp hai tay cúi đầu cảm ơn khi khách châu Âu… ngã giá “đi chơi” rồi chê ỏng chê eo. Hầu hết lái xe đều hầu như không bóp còi trên đường. Và, họ sẵn sàng nhường đường bằng mọi giá khi bạn nháy đèn hay có tín hiệu xin vượt. Bà chủ quán có thể vui cười khi bạn không ăn thứ bà ta bán, mà vẫn đỗ xe ở cửa hiệu nhà bà ta rồi theo sự chỉ dẫn (của chính bà ta!) đi tìm quán khác. Một cán bộ hải quan ở cửa khẩu quốc tế từ Lào sang Thái Lan tại khu vực Tam Giác Vàng ôm lấy tôi “very good, very nice” đầy thân thiện khi biết tôi và cái xe của tôi đều đến từ Việt Nam. Một gia đình người Thái ven quốc lộ, nuôi khỉ, nuôi cả đàn chim sáo đậu thường bậu trên vai người sẵn sàng cho chúng tôi ngủ nhờ, ăn uống chu đáo mà chưa cần hỏi “bạn đến từ nước nào”. Ở Myanmar, họ làm du lịch “bụi” bằng cách đưa ra những cuốn allbum mà ở đó có ảnh từng di tích, thắng cảnh kèm giá tiền đưa đi bằng xe tuk tuk - như xe lam ở ta - đến đó, không cần mặc cả, họ sẵn sàng lo lắng tận tình chỉ cho bạn từng góc chụp ảnh đẹp, từng miếng ăn giấc ngủ như những người bạn đi xa lâu ngày vừa đoàn tụ. Nhiều lần tôi đã cố lý giải vì sao họ tốt thế, vì sao những cử chỉ người ta coi là bình thường (người với người nhân ái bắt tay nhau) thế mà với người Việt Nam mình lại coi là chuyện khó tin, hiếm gặp? Có lẽ, vì người Lào, người Thái, người Myanmar họ cùng sống ven một dòng Mê Kong ấy - con sông Phật giáo thiện lương. Hầu hết, họ sống tốt như một điều không thể khác, như một sứ mệnh, như một người Có Đạo đích thực, với niềm tin về sự che chở tối cao của Đức Phật).

Ghi được ở Bảo tàng thuốc phiện

Có người bảo, người ta đang xây một loạt các “Thành phố của những nụ cười” để phát triển du lịch, họ phải coi văn hóa ứng xử với du khách là thứ sống còn. Có lẽ thế. Song, điều ám ảnh tôi nữa ở thủ phủ Tam Giác Vàng lại chính là nghệ thuật làm du lịch. Người ta khai thác đến mức: tôi nghĩ, bất cứ ý tưởng nào của bất cứ ai về việc họ sẽ làm gì để lưu ký ức về một lần được đặt chân đến Tam Giác Vàng… thì (có vẻ như) cũng đã được người Thái, người Miến, người Lào đón đầu, làm sẵn! Tam Giác Vàng (tên quốc tế, tiếng Anh là: Golden Triangle) là cụm từ để chỉ vùng đất rộng khủng khiếp: 200.00km2, trùm lên lãnh thổ 4 quốc gia Trung Quốc, Miến Điện, Thái Lan, Lào. Đỉnh cao “sự nghiệp” của Hoàng Tử Chết Khun Sa, là ông ta có những căn cứ sản xuất và buôn bán ma túy với quân đội riêng đối kháng với các chính phủ lân cận. Trong tay ông ta có tới 15 nghìn tay súng dữ dằn. Vừa rồi, khi chúng tôi có mặt, như sách báo và thông tin chính thống cho biết: Khun Sa mới chết vài năm trước, chết già chết ốm ngay tại thủ đô của Myanmar. Nói như người Việt Nam thì chết chưa kịp cải cát. (Tin khác lại bảo, đám tang ông ta chỉ là một kịch bản “rắn giả… dây thừng”). Nếu trên đời có thứ ma quỷ nào đáng sợ nhất, thì đó là ma túy; và nếu có ông vua thuốc phiện (và các loại ma túy tổng hợp khác) nào khủng khiếp nhất thế gian, thì đó là Khun Sa.

Hai điều ám ảnh nhân loại kia, đã được người dân tân tiến ở vùng đất Tam Giác Vàng “chớp thời cơ” đem ra làm du lịch. Họ khai thác huyền thoại về ma túy quá tài giỏi. Trái tim Tam Giác Vàng chỉ là một doi đất được tạo thành từ sự chung đụng hòa sắc của hai dòng sông lớn: sông Me Sai và sông Me Kong. Đúng chỗ ngã ba sông đó, là nơi “một tiếng gà mang ba quốc tịch”. Chú trống choai nọ nếu gáy te te thì người nước Lào, người nước Thái và người Myanmar cùng nghe thấy. Du khách nào đến “City of Golden triangle” (thành phố của Tam Giác Vàng) thì đều ao ước được lên đỉnh đổi cao nhất miền tột Bắc Thái Lan để cùng lúc phóng tầm mắt bao quát núi sông của 3 quốc gia láng giềng. Khách có thể gặp ngàn lẻ một thứ mang nhãn hiệu “Golden Triangle” (Tam Giác Vàng) trên phần đất ngã ba biên giới, ven sông Me Kong của tỉnh Chiang Rai (Thái Lan); hoặc tỉnh Bò Kẹo (Lào); hoặc Thành phố Tachilek (Myanmar). Khách sạn 5 sao, resort, cả hệ thống sòng bạc, cả đại lộ, cả một bảo tàng, cả khu bệnh viện, bưu điện, nhà hàng, đồ lưu niệm, tượng phật, thuyền bè, bến nước, áo mũ, bật lửa, tranh ảnh, từng mụn vải miếng sắt nhỏ bé nhất… - người ta đều quyết tâm dán thương hiệu “Golden Triangle” vào bằng mọi giá.

Thậm chí người ta còn làm những cái triện bôi mực triện cồm cộp lên tấm thiếp (post card) với các vuông triện có dòng chữ “Golden Triangle”. Hầu hết mọi người đều thích thú triện nhãn hiệu bánh heroin xịn Con Sư Tử và dòng chữ “Golden Triangle” vào sổ tay hay… sổ hộ chiếu của mình, coi đó như một niềm tự hào khám phá nho nhỏ. Thậm chí, có cả Bệnh viện “Golden Triangle”, cả khu resort triệu triệu đô la mang tên “Golden Triangle” đã mọc lên. Ở ở Myanmar là có cả thành phố biên thùy sầm uất cắm biển “City of Golden Trianggle” tên là Tachilek.

Đỉnh cao của công nghệ bắt vùng Tam Giác Vàng biến thành “con gà đẻ trứng vàng”, có lẽ là việc ra đời các sản phẩm du lịch mang tên Bảo tàng Thuốc phiện (House of Opium - Museum) - một cái tại Chiềng Rai (Thái Lan) và một cái ở Myanmar; kèm theo đó là tua thăm Căn cứ địa của Khun Sa (Khun Sa Old Base Camb). Ở Bảo tàng Nha phiến, bạn sẽ được “phục vụ đến tận chân răng” các thông tin về bản đồ, lai lịch, địa lý vùng đất rộng lớn Tam Giác Vàng; cung cách, mùa vụ, bí quyết trồng, chăm sóc, thu hái nhựa cây thuốc phiện; lịch sử buôn bán và giết chóc của “bóng ma” thuốc phiện trên toàn thế giới. Người ta cũng kết hợp âm thanh rên rỉ nỉ non, tiếng gào thét rợn người rồi hình ảnh video thê thảm để diễn tả những điều khủng khiếp mà ma túy đem lại cho nhân gian: cha giết con, vợ giết chồng, các hình nhân tiều tụy rên xiết vì nghiện và các lầm lạc do nghiện. Rồi cuộc chiến tranh Nha Phiến ở Trung Hoa với 1,2 triệu lạng ma túy bị đốt dưới sự chỉ đạo của Lâm Tắc Từ. Bảo tàng còn “quái đản” tới mức, trưng bày những thứ mà người Việt Nam có lẽ vĩnh viễn không bao giờ được mục sở thị ở ngoài đời: các lại quả cân đủ hình dạng cầu kỳ, dụng cụ chích nhựa và bào chế thuốc phiện, heroin; các loại lô-gô, nhãn hiệu, thương hiệu heroin loại xịn nhất mà Tam Giác Vàng từng phân phối đi khắp thế giới (various heroin logoes). Ở các bảo tàng thuốc phiện này có lẽ cũng là nơi duy nhất trên toàn cầu các tấm biển có chữ thuốc phiện “Opium” được treo thoải mái, sản phẩm liên quan đến “opium” bày bán thoải mái. Nhiều nhất vẫn là các bộ sưu tập cân tiểu ly, quả cân, đĩa cân, các hình thức đo lường cổ xưa và tân kỳ nhất với muôn hình vạn trạng mà người dân cùng các ông trùm vùng Tam Giác Vàng thường dùng để buôn bán ma túy… Chúng tôi ghi chép được các biển hiệu bán “thuốc phiện” (opium), gồm - xem ảnh: “opium weights”, “opium scales”, “opium boxes”, “opium pipes” (cân bán thuốc phiện, bàn đèn, ống tẩu, ống điếu hút thuốc phiện…).

Gặp tượng phật khổng lồ trong cứ địa của Khun Sa

Rời Bảo tàng Nha phiến, vẫn trong chuyến khám phá Tam Giác Vàng huyền thoại kỳ bí, chúng tôi sang Myanmar thăm bộ tộc người cổ dài (long neck) ở ven thành phố biên thùy Tachilek. Và, cách doi đất ‘trái tim Tam Giác Vàng” 80km, là làng Me Sai, nơi từng là căn cứ địa đầy bí ẩn, lắm chết chóc của Khun Sa và các “bộ tướng”, dưới sự bảo vệ cẩn mật của 15.000 tay súng thiện xạ. Nơi này, từng khiến cả nhân loại hãi hùng.

Trong rêu phủ xanh rì, dưới những tán cổ thụ thâm u, vượt qua những con đèo uốn lượn vào hàng “quán quân” của thế giới, đúng là Khun Sa Old Base Camb không hổ danh là tử địa của bất cứ đạo quân nào muốn xâm nhập. Có lẽ đó cũng là một lý do quan trọng để cả CIA, cả quân chính phủ Lào, Thái rồi Myanmar đã nhiều thập niên bất lực trước móng vuốt của trùm ma túy lớn nhất mọi thời đại Khun Sa. Cuối đời, Khun Sa quy hàng chính phủ Myanmar với rất nhiều yêu sách, kể cả việc cho phép y tiếp tục điều hành những tập đoàn xe tải và các mỏ đá quý. Mảnh bom mà “liên quân” ném xuống vẫn dựng ở kia, chiếc camera hiệu Cannon mà Khun Sa từng dùng treo đó, hàng trăm bức ảnh về việc “mãnh hổ” trong vương quốc ma túy được trưng bày. Cô cháu gái nhỏ nhẹ, áo tím, tóc dài của dòng họ nhà Khun Sa (nội ngoại tộc gì đó khá xa) dịu dàng mở cửa “bảo tàng Hoàng Tử Chết”. Có khi Khun Sa thả hồn bên suối vắng, gác chân lên khẩu súng lớn trong chuyến điều binh khiển tướng giữa rừng già. Có khi ông ta đi thử vũ khí vừa mới nhập về. Có khi giao tiếp với người nước ngoài da trắng thương thảo điều gì đó bên những xe hơi cáu cạnh. Tất cả tư liệu được trưng ra. Khách sững sờ vấp phải một bức tượng lớn, nặn bằng sáp. Khun Sa ngồi đó, ung dung tự tại, vắt chân chữ ngũ, dường như ông ta vừa hằm hè vừa khinh khỉnh mời khách cứ tự nhiên mà “vuốt râu hùm”. Ngoài sân, dấu dày từng bước in rêu rành rành, giữa hoang lạnh bịt bùng ở nơi sát sàn sạt đường biên giữa Thái Lan và Myanmar, một bức tượng cao đến ba bốn mét án ngữ lối đi. Hóa ra lại vẫn Ông Hoàng Thuốc Phiện đang cưỡi ngựa thong dong. Ông ta vừa ghì cương “nhìn” khách ạ đăm đăm? Tít hút trên đỉnh núi giữa làng, một bức tượng Phật khổng lồ được dựng lên. Tượng to như là một phần của trái núi.

Người ở cái làng là Căn cứ Khun Sa ấy rất lạnh lùng. Đường vào, chúng tôi cũng phải qua rất nhiều ụ cát có lính mặc rằn ri, với súng lớn lăm lăm dí vào mặt khách mà… kiểm soát. Ánh mắt người Me Sai lạnh lẽo, cái lạnh không phải do khách tưởng tượng ra khi vào lãnh địa của Hoàng Tử Chết. Tuy nhiên, dường như bức tượng Phật quá lớn ở trên đỉnh núi kia, rồi ruộng rẫy và những cánh rừng quá màu mỡ ở nơi chín suối mười đèo xa thăm thẳm này vẫn giúp khách có được cảm giác an toàn nào đó. Thêm chút xúc cảm ở êm êm ở chốn đã hơn nửa thế kỷ là “hang hùm miệng sói” này nữa, thế là đầy đủ miền ký ức đẹp mê mải về Tam Giác Vàng, nơi một thời khét tiếng là “lãnh địa của Hoàng Tử Chết”.

Đường về tôi cứ “băn khoăn lòng lại hỏi lòng” mãi. Sao người ta làm du lịch tài tình thế? Sao người ta ứng xử với các giá trị văn hóa và lịch sử công bằng thế nhỉ?

Đ.D.H

Kèm ảnh, tên file và chú thích như sau:

khun sa 10: Tượng Khun Sa tại căn cứ địa cũ.

tam giac vang : Doi đất là khởi nguồn của tên gọi Tam Giác Vàng, với ngã ba sông giáp ranh giữa 3 nước Lào, Thái, Myanmar.

tam giac vang 0 : Bức tượng Phật màu vàng khổng lồ trên đất Thái, ở trung tâm Tam Giác Vàng.

Tam Giac Vang 2 , cung la diem cucj Bac Thai Lan : Công trình đánh dấu điểm cực Bắc Thái Lan, cũng có chữ Tam Giác Vàng (Golden Triangle).

tam giac vang 4 : Cảnh chiết nhựa cây anh túc.

tam giac vang 4uu : Bảo tàng Thuốc phiện ở Chiềng Rai.

tam giac vang 14 : Bức tượng trên ngọn đồi Pu Khao nổi tiếng, nơi có thể nhìn bao quát toàn khu vực «trái tim » Tam Giác Vàng.

tam giac vang 17 : Xe địa hình của chúng tôi vượt đèo dốc trên đất Lào.

tam giac vang 39 : Những tấm biển như thế này được cắm khắp nơi, như một lời quảng bá du lịch quyến mời nhất.

tam giac vang 366 : Người cổ dài ở Myanmar, khu vực Tam Giác Vàng.

tam giac vang yyy : Họ trưng bày cả các nhãn hiệu horoin nổi tiếng nhất được sản xuất tại Tam Giác Vàng.

tam giac vang yyyrww : Những tấm biển, những món hàng bạn chỉ có thể mua ở Tam Giác Vàng ! (đồ lưu niệm của người hút và buôn bán thuốc phiện).

Đối thoại về bí quyết trị bệnh ung thư với “đệ tử chân truyền” của vị thiền sư Tây Tạng
Trên “Tuổi trẻ Đời sống” các số 62 và 63, chúng tôi đã đề cập đến số phận kỳ lạ của ông Trần Ngọc Lâm, một người chiến thắng căn bệnh ung thư phổi (đã di căn) nhờ sang Tây Tạng gặp bài thuốc của một thiền sư xuất chúng; rồi ông Lâm lại được “thần y” đó truyền dạy các bí quyết thâu hái thảo dược trên núi cao để “cứu nhân độ thế”. Phóng viên cũng đã gặp trực tiếp, tìm hiểu số phận nhiều bệnh nhân ung thư có bệnh án cụ thể, trở về từ Bệnh viện K, Hà Nội để… chờ chết; qua uống thuốc của ông Lâm, bây giờ họ đã khỏi bệnh và khỏe mạnh. Dường như không còn nghi ngờ gì về việc nhiều bệnh nhân khỏi bệnh ung thư nhờ uống thuốc lá do ông Lâm hái trên nóc nhà Đông Dương - Phanxipang.
Tuy nhiên, còn nhiều độc giả liên lạc về tòa soạn với nhiều thắc mắc: ông Lâm đã sang Tây Tạng ra sao, được cứu sống bằng phương cách nào? Thuốc của ông Lâm làm từ gì, ai khỏi ai không thể khỏi, tỷ lệ khỏi bệnh theo ông Lâm thống kê là bao nhiêu phần trăm? Giá bao nhiêu tiền một liều thuốc, phải làm những gì để uống thuốc có hiệu nghiệm? Nếu thật sự ông Lâm có thể chữa được nhiều ca ung thư “kỳ diệu” như thế, sao giới khoa học Việt Nam không nghiên cứu, tham khảo, sao không gấp rút bảo tồn các thảo dược tuyệt vời đó trên núi Hoàng Liên Sơn?...
Để giải đáp những thắc mắc đó, xin gửi đến độc giả cuộc trò chuyện của chúng tôi với ông Trần Ngọc Lâm (đang sinh sống tại TP Lào Cai, tỉnh Lào Cai, điện thoại: 0977931585).
Bài 1:
Ông Lâm đã “hành xác” trên đỉnh tuyết sơn của Nóc nhà thế giới ra sao?
Ung thư phổi, đau quá, đêm nào tôi cũng đi lang thang đấm vào gốc cây, đấm vào cột điện. Cảnh sát khu vực cứ tưởng tôi là người nghiện.
- Thưa ông, dạo này sức khỏe và bệnh ung thư di căn của ông ra sao?
Ông Lâm: Tôi vừa uống thuốc vừa tập luyện. Nhưng nhiều người uống thuốc mà không thể tập luyện được. Khi đã có bệnh thì càng nằm nhiều càng dễ chết ấy mà. Không thể hy vọng là có bài thuốc tiên nào trăm phần trăm đem lại sự thần kỳ cho sức khỏe con người có bệnh ung thư như tôi đâu. Có chăng, thuốc chỉ giúp người bệnh kéo dài thời gian sống hoặc đỡ đau đớn hơn thôi. Tác dụng của thuốc còn tùy thuộc cơ địa của từng người. Thuốc cũng giống như…quả ớt, người ăn được thì thấy ngon, không ăn được thì thấy cay đến phát sợ.
- Lần đầu tiên ông phát hiện ra mình có bệnh hiểm nghèo như thế thì bệnh viện nào đã đưa ra kết luận đó?
Ông Lâm: Bệnh viện K (Ung bướu) Trung ương đấy. Trước đó tôi khám ở Viện Quân y 103 họ đã bảo là bị u phổi rồi. Sau phải sang viện K làm sinh thiết. Hai lần họ đều kết luận giống nhau: là u phổi.
- Bệnh viện trả về hay là ông tự bỏ về quê chờ chết?
Ông Lâm: Ngày đấy có điều trị gì đâu. Cũng không có bảo hiểm. Họ cũng giữ lại ở bệnh viện, các bác sĩ già họ bảo cứ điều trị, nhưng các bác sĩ trẻ họ bảo chả khả thi gì đâu, nói chung chỉ kéo dài sự sống được thêm vài tháng thôi. Nếu như thuốc tốt, chữa theo tiêu chuẩn của “lãnh đạo”, của “nguyên thủ quốc gia” thì may được một hai năm thôi. Ung thư thì cũng không có cách nào khác đâu. Rồi họ bảo là điều trị hết mấy triệu một tháng nữa. Ngày ấy tiền triệu là to lắm, bán cả họ đi cũng không được vài triệu đồng ấy chứ. Lương hồi đó có mấy chục đồng mà. Tôi không có tiền, thế là xách ba lô về quê. Về vợ hỏi, thế khám không có bệnh gì à. Tôi bảo tôi chết vì bệnh này rồi.về.
Nhưng nghĩ đến cảnh các cháu còn nhỏ quá, vợ lại yếu, nên tự bảo mình không thể chết được. Còn sống ngày nào thì cố gắng kiếm tiền nuôi chúng nó ngày ấy. Sáng ra thì vẫn đi Cửa khẩu Hà Khẩu (giữa Việt Nam và Trung Quốc, thuộc tỉnh Lào Cai, gần nhà ông Lâm) kia kiếm tiền. Tối về nhà, đêm chỉ biết rên la tựa lưng vào bà ấy. Bọn cái Linh (con gái ông Lâm) đến lúc lớn rồi mới biết là mình rên suốt đêm vì đau. Và thỉnh thoảng phải vặn người cho dịch tràn trong phổi nó ra chứ không đi hút. Vì hồi ở dưới Hà Nội điều trị, các bác sĩ ở Bệnh viện Quân y 103 bảo: cái loại bệnh này nó sẽ tràn dịch nhưng càng hút thì càng kích thích nó tràn dịch nhiều hơn. Tôi nghĩ thôi mình không hút cũng được. Ngày bé mình có học võ, giờ cố gắng mình ép dịch nó ra chứ mỗi lần đi hút dịch cũng đã mất cả núi tiền.
Từ tối đến đêm, tôi cứ đi lững thững ở ngoài đường suốt, anh em phụ trách an ninh trật tự lại tưởng tôi nghiện ma túy nên cứ theo dõi. Sau các anh ấy mới hỏi, bác bị làm sao mà cứ đi suốt đêm thế, thi thoảng lại đấm vào gốc cây, vào cột điện? Tôi nhăn nhó trả lời “tôi đau vì bị bệnh ấy mà”. Họ cười cười bảo, chúng cháu tưởng bác nghiện, nhưng lại không thấy bác hút, không thấy bác rẽ vào đâu cả, cứ lững thững ngoài đường. Lúc ấy tôi đau quá rồi, ngồi nhà thì còn đau đớn hơn, vợ con lại chứng kiến mình đau thế thì cũng khổ, nên tôi cứ đi như thế hết đêm này qua đêm khác.- Sau đó thế nào mà ông lại sang bên Tây Tạng để rồi được các nhà sư ẩn dật chữa bệnh ung thư, cứu sống nhờ bí quyết đặc biệt?
Ông Lâm: Lúc đầu là tôi mang cái thân đau ốm oặt oẹo đi làm thuê thôi, làm cửu vạn bốc vác đủ thứ hàng sang bên Trung Quốc kia, cả tháo dỡ ô tô nữa. Sau tôi đánh nhau với chủ, chủ nó thấy tôi võ giỏi nên nhận vào đoàn của nó. Cả đoàn chúng tôi đi làm ở Tây Tạng, nên lúc đầu tôi đến Tây Tạng chỉ là để làm thuê kiếm tiền gửi về cho vợ con chứ có phải là đi chữa bệnh đâu. Thế rồi lên đấy thì gặp nhà sư này, nên ông ấy chữa cho ấy mà.
- Chúng tôi cũng vừa ở Tây Tạng về, xin hỏi, ở Tây Tạng ông đến vùng đất nào?
Ông Lâm: Mọi người nếu đi theo đường du lịch thì khác với tôi. Tôi đi theo đường “thổ phỉ” - tức là đi làm thuê - thì nó mới có điều kiện vào sâu trong dân được. Còn mọi người đi theo tour thì nó khó.
Tôi đã đi khắp Tây Tạng. Đi thủ đô Lhasa, xuống La - tư, cách thủ đô 300km về phía Tây Nam. Qua đấy rồi sang tỉnh Lan Châu, hết Lan Châu rồi đến Tát-zích. Ngày đó tôi đi làm thuê, đầu tiên là sửa chữa ô tô, sau nó thấy mình lái được thì nó bảo đi vào cái đoàn xe đấy, giao nhiệm vụ vừa lái xe, vừa phụ trách việc sửa chữa xe cộ. Tôi lái công-ten-nơ cho nó, lúc nào cũng có sáu thằng thợ trên xe. Tôi đi cùng họ để thu nhặt những cái xe hỏng dọc con đường từ cửa khẩu Thanh Thủy (Hà Giang) sang giáp biên giới Tát-zích. Rồi lấy đủ thứ hàng của Việt Nam mình, nhưng chủ yếu là lấy cá khô, cá mực và thảo quả Hà Giang với Hà Khẩu này để chở vào trong nội địa Trung Quốc. Đi bằng ấy đường đã là hàng vạn cây số rồi. - Người đầu tiên chữa bệnh cho ông là người như thế nào? Chúng tôi hình dung ông ấy phải râu tóc dài, phong cách bí hiểm, ở trong các dãy tuyết sơn vĩnh cửu…
Ông Lâm: Người chữa bệnh cho tôi là nhà sư áo vàng bình thường thôi. Người ông ấy khô như quả bầu, không râu tóc gì. . Bạn lên Tây Tạng rồi, thấy các nhà sư trên đó thế nào thì sư phụ của tôi cũng giống hệt như thế đấy.

Được nhà sư Tây Tạng dùng “khổ nhục kế” trong hang đá ở âm 5 độ C
- Ông đã gặp nhà sư đó như thế nào?
Ông Lâm: Độ ấy ở Tây Tạng có vụ đổ núi băng. Thế là tắc đường. Tôi chở hàng từ Lasha đến La – Tư, La – Tư là một thị trấn nhỏ, nằm ở độ cao 5.200m so với mực nước biển. Cách Lasha 300 cây số về phía đông nam. Khi chở hàng sang là mùa đông, cái núi băng nó lở, lấp mất đường, nê mới dừng ở La - Tư để đợi công binh đến thông đường. Tôi đi lang thang ở thị trấn đó thì gặp nhà sư ấy. Chỉ là vô tình gặp thôi. Ông ấy nhìn tôi rồi bảo anh sắp chết rồi. Tôi gật đầu bảo vâng. Ông ấy nói qua một cậu người Hán, cậu này mới nói lại với tôi bằng tiếng Quan Thoại, “ông ấy hỏi sao sắp chết mà vẫn đi làm?” Nói . Tôi bảo mày dịch cho ông ấy hộ tao là tao còn con nhỏ, vợ thì yếu nên tao phải đi làm, chứ tao cũng biết là tao sắp chết rồi. Ông sư hỏi có muốn chữa không? Tôi trả lời có muốn chữa chứ. Ông ấ lại hỏi thế có phải người Trung Quốc không? Khi tôi nói tôi là người Việt Nam thì ông ấy vui lắm, vì ông ấy rất quý người Việt. Thế là ông ấy tình nguyện chữa cho tôi thôi. Ông sư ấy đưa tôi về núi chữa bệnh. Thầy trò leo lên độ cao có lẽ phải hơn 6.000m so với mực nước biển. Vì là lên trên đó tôi thấy rất khó thở, thấy ở đâu cũng toàn băng với băng, nên tôi đoán phải cao hơn La Tư khoảng sáu bảy trăm mét. Thầy trò lên đấy, ở trong ngôi chùa nửa nổi nửa chìm rất u tịch. Và việc chữa bệnh rất công phu.
- Nhà sư đó chữa bệnh theo phương pháp nào?
Ông Lâm: Bằng cây cỏ thôi. Lúc tôi lên đã thấy ông ấy có sẵn lá lẩu rồi. Tôi cứ đun và uống. Uống độ một tuần thì ông ấy đổi phương pháp khác. Ông vừa cho tôi uống thuốc, vừa cho đi theo để lấy cây cỏ. Một tuần đầu tôi đi không được vì đang quen lái xe, nên hễ đi bộ là không đi được, lại trong điều kiện nhiệt độ dưới 0, không khí loãng, khổ sở lắm. Sau này tôi mới biết đó là cách ông sư ấy rèn luyện cho tôi một phương pháp tập luyện trị bệnh. Cách cái hang phải đến 10 cây số có một cái vách băng thấp hơn, ấm hơn. ngày ngày ông ấy bắt tôi phải đi cùng với những bệnh nhân khác, xuống đó lấy nước đóng băng lên để làm nước uống. Người ta phát cho những miếng vải làm bằng vỏ của loại cây liễu lùn. Mỗi người miếng vải to, xuống vách băng đó lấy hòn đá (khối băng), bọc lại, cho lên vai vác về. Giày dép thì bằng cỏ ô la. Đầu tiên đi cả ngày tôi chỉ vác được một hòn bé tí, sau rồi vác khỏe dần lên, cục băng tuyết cõng trên vai cũng to dần.
Ở đó phải âm sáu, bảy độ, khí hậu cực kỳ khắc nghiệt nên có những người bỏ cuộc, không đủ can đảm lao động chữa bệnh. Tôi thì cứ kiên trì, vì thứ nhất là chả có việc gì làm, mình lại là dân lao động, mình phải cố đi bộ để còn lấy được thuốc, còn có hy vọng trở về với vợ con. Đi rách hết giày, rách hết lớp cỏ thì cơ thể tôi cũng thích nghi dần với băng tuyết lạnh, có thể đi thẳng chân trần xuống đất lạnh được. Việc vác các khối băng cũng vậy, lâu ngày tấm vải trên vai bợt dần. Đến lúc vải rách thì tôi cho thẳng đá lên vai vác được. Lúc đầu cũng thấy lạnh nhưng sau thì quen dần, thấy chỉ hơi hơi lạnh thôi. Sau tôi mới biết sư phụ đang rèn luyện cho tôi. Đó chính là phương pháp chữa bệnh.
Ngay cái việc ăn uống cũng vậy, đầu tiên họ cho tôi ăn hai bữa như những người khác, ăn kham khổ lắm, ăn hạt đậu răng ngựa, to bằng ngón tay cái. Thêm một ít hạt kê, với một ít đại mạch nấu cháo, với lại ăn toàn rêu đá nữa thôi chứ không có gì khác đâu. Rêu đá nấu muối lõng bõng lắm. Đầu tiên thì ngày hai bát to, sáng một bát, chiều một bát. Sau họ rút dần còn nửa bát, sau nữa thì mỗi ngày chỉ được ăn nửa bát vào bữa trưa. Ăn ít đi nhưng vẫn phải đi lấy cây cỏ, vác đá quần quật như thế. Tôi đi mãi thành ra quen. Giờ cũng thế, tôi vẫn đi, vẫn leo núi Phan Xi Păng ngày nọ qua ngày kia như bình thường, vẫn một ngày ăn một bữa trưa thôi. .
Sau này, ông sư kia dạy tôi thế này, sau tôi nhận ra nó là phương pháp rất là khoa học, đó là bí quyết ngồi thiền. Ông bảo rằng: con phải làm sao cho đầu óc không nghĩ ngợi đến cái gì nữa, thả lỏng nó ra. Khi năng lượng tiêu thụ ở mức thấp nhất thì sẽ không cảm thấy đói, không cảm thấy mệt. Tôi cũng bắt chước làm như thế, rèn luyện, hơn một tháng sau thì tôi cũng có thể ngồi thiền cả ngày được, mà không thấy đói gì cả.
- Nhà sư chữa bệnh cho ông, có thể vì lòng nhân ái, nhưng điều ít ai tin được là ông ta có thể trao truyền “bí kíp” thâu hái và bào chế thảo dược cho ông!
Ông Lâm: Trước, tôi cứ rên la dựa vào bà vợ suốt đêm, tưởng là chết. Vợ tôi đúng là tận khổ, nuôi ba đứa con, lại suốt đêm làm chỗ dựa cho chồng, tôi thì cứ kêu ầm ầm, vợ không tài nào ngủ được. Năm 1991 tôi tưởng là mình sẽ chết. Nhưng rồi tôi ở trên hang, cứ rèn luyện theo ông sư Tây Tạng như thế, hóa ra cơ thể lại tự điều chỉnh và đuổi được bệnh tật đi.
Sau khi rèn luyện một thời gian thì ông ấy dẫn tôi đi lấy cây thuốc. Sở dĩ ông dạy cho tôi, cũng chính vì mình là người Việt Nam. Không rõ vì lý do gì mà ông rất quý người Việt, quý một cách đặc biệt. . Ông dẫn tôi cùng đi lấy thuốc, cây thuốc lại mọc thấp hơn cái hang núi mà tôi và vị sư ở. Tôi đoán nó chỉ cao vào khoảng 4.000 đến 5.000m so với mực nước biển thôi. Vì xuống chỉ ở độ cao đó thì mới có cây cối, có liễu, có tùng, có cây lâm san chứ còn ở độ cao như trên hang núi chúng tôi ở thì toàn băng đá với rêu thôi.
Lấy thuốc ở dưới thấp xong lại mang ngược lên trên hang núi bào chế rồi uống. Thuốc gồm toàn là cây cỏ thôi. Tôi ở đấy chữa bệnh liền tù tì với ông sư khoảng 4 tháng. Ấy là tôi phỏng đoán thế chứ ở trên đấy, đầu óc mụ mị đi, chả có lịch có liếc gì cả, mà Ngày đấy . Mà trên ấy thường là ngủ sớm dậy sớm cho nên đồng hồ sinh học cũng thay đổi, tôi không chú ý thời gian nữa. Thứ hai là người ta quan niệm giờ chết của con người nó rơi vào khoảng 1h đến gần sáng, và đa số những người có bệnh đều chết vào lúc nửa đêm về sáng. Về sau tôi lên núi, tôi mới hỏi các nhà khoa học, người ta bảo đúng vì nhịp sinh học lúc gần sáng là thấp nhất nên người bị bệnh là hay chết vào lúc đó . Ở Tây Tạng họ ngủ rất sớm, mà thức dậy cũng rất sớm. Có hôm hai, ba giờ sáng họ đã đi làm, đã lôi những con bò Tạng rồi cừu dê đi lên núi rồi. Tôi cũng bắt chước họ như thế, nên về sau tôi leo núi cũng chẳng cần đèn đóm gì nữa.
-Nhưng mà chỉ có bốn tháng ông ở trên núi Tây Tạng mà đã được chữa khỏi ung thư phổi ư?
Ông Lâm: Tôi ở liên tục trên đó chỉ khoảng bốn tháng. Rồi khi xuống núi, tôi tiếp tục đi lái xe thuê, thì lúc nào rỗi thì lại lên núi với nhà sư. Có lúc lên nửa tháng, có lúc lên một hai tuần, tôi cũng không để ý, không nhớ số lần lên núi nữa. Nhưng giữa kì chuyển hàng nào tôi cũng đều lên núi chữa bệnh.
- Tổng cộng thời gian ông sống ở Tây Tạng là bao nhiêu năm?
Ông Lâm: Tôi ở trên đó, đi qua đi lại suốt từ năm 1992 đến tận năm 1998 cơ mà. Sau năm 2002, tôi lại sang đó ở vài năm nữa.
(còn nữa)

Trước cổng TAND tỉnh Bắc Giang, ông Trịnh Văn Tín, ngoài 80 tuổi, phát điên bên pano về tội ác Luyện gây ra cho 2 cháu nội và con trai, con dâu ông.



Bài 1: Phía sau vụ thảm sát ở hiệu vàng Ngọc Bích:
Cả gia đình thủ phạm và nạn nhân đều chung “kịch bản”: ly tán, đảo điên, bi đát!

Suốt quá trình dài, kể từ khi vụ thảm sát tiệm vàng Ngọc Bích (phố Sàn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang) xảy ra, rồi ngày sát thủ kinh hoàng Lê Văn Luyện “lộ diện” và cả khi phiên tòa thu hút dư luận và báo chí ở mức chưa từng có trên đất Bắc Giang diễn ra, người ta ngày càng xót xa thấy rõ thêm những bi đát, ly tán, đảo điên trùm lút lên gia đình và nhiều người thân của cả nạn nhân. Điều bất ngờ hơn là đại gia đình thủ phạm cũng lao đao ly tán, đảo điên, bi đát không kém. Có lẽ, câu nói: người ta bình đẳng trước nỗi đau và lương tâm… là như vậy. Người bị giết thì đã chết rồi, người bị chém thì cũng đã đổ máu và tàn phế rồi, kẻ những kẻ bị pháp luật trừng trị thì cũng đã đành một nhẽ rồi. Nhưng, cái còn dai dẳng mãi là nỗi ám ảnh, sự mặc cảm, ký ức kinh hoàng của những người liên quan, người đang sống ở cả hai “chiến tuyến”. Cả gia đình Lê Văn Luyện, Luyện và bố đẻ (Miên) bị bắt giam và đưa ra tòa, mẹ (Thơm) và hai em trai đi biệt tăm tích vì lý do mặc cảm, xấu hổ và “sợ bị trả thù” (dù chưa một ai nghe tin gia đình anh Ngọc có “ý định” này!). Ông bà nội của Luyện (ông Ngà, bà Ngưng) đều ngoài bảy mươi tuổi, nghèo khổ sống trong hiu quạnh và nỗi mặc cảm có lẽ là đến…. hết cả cuộc đời. Họ không dám bước ra khỏi nhà, không dám nhìn mặt xóm giềng.
Gia đình nạn nhân Trịnh Thành Ngọc thì ông bố Trịnh Văn Tín, hơn 80 tuổi, ngày nào cũng ngơ ngẩn đi lang thang khắp làng và làm thơ buồn bã để rồi nhiều trang báo mạng đã có dịp đăng tải. Thơ viết về nỗi đau mất mát, sự bi phẫn và tăm tối của cuộc sống phía trước. Ông ôm di ảnh phóng to về những nạn nhân bị chết thê thảm trong tràn ngập máu đỏ, ông gào khóc, bất bình thảm thiết khi dự phiên tòa xét xử Lê Văn Luyện ngày 10 và 11 tháng 1 năm 2012. Anh Ngọc, chị Chín, bé Thảo 18 tháng tuổi đã chết. Bé Bích bị chém lìa tay, giờ phải đưa đi sống ở tít trong Bình Thuận, người ta phải giấu biệt tung tích của bé, cũng như tuyệt đối không cho bé tiếp cận với thông tin rằng bố mẹ và em gái cháu đã chết bất toàn thây. Dĩ nhiên, bé Bích không có mặt ở phiên tòa. Thân nhân anh Ngọc và chị Chín đa phần vì quá sầu thảm, hoang mang, cuộc sống bị đảo lộn với những sang chấn tâm lý chưa biết bao giờ mới “hoàn hồn”.
Mấy tháng qua, có lẽ và ở đâu, cũng dễ dàng thấy người ta kinh hãi nhắc đến sát thủ Lê Văn Luyện và những rầm rĩ đôi khi quá vô lý bất ngờ bí ẩn từ vụ án. Nhà của các nạn nhân và thủ phạm Lê Văn Luyện ở rất gần nhau. Gió lạnh buốt, đường quê chật hẹp, những con ngõ hẹp quanh co, màu đất đỏ hiu quạnh. Thái độ đề phòng, dè dặt ở khắp nơi, từ xóm mạc đến cán bộ cơ sở, đặc biệt là sự co mình phản ứng “đuổi khách” của cả gia đình nạn nhân và người thân thủ phạm. Tiệm vàng Ngọc Bích sau thảm họa thường xuyên đóng cửa im ỉm, chỉ vài người thân thỉnh thoảng qua lại thắp nhang trên bàn thờ 3 người cùng chết thê lương hãi hùng trong ít phút đó. Gia đình ly tán tột cùng, ngôi nhà của bố con Lê Văn Luyện ở cách cổng UBND xã… 5m, cũng bị bỏ hoang hoàn toàn. Bố con Luyện bị bắt giam rồi đưa ra xét xử, mẹ Luyện ôm đứa em trai 3 tuổi của Luyện đi biệt tích. Em trai Luyện tên là Lê Văn Long, đang học lớp 11 trường ở Phố Sàn (gần nhà nạn nhân!) đã bỏ học và cũng… biến mất luôn. Long xuất hiện ở phiên tòa, với vẻ mặt và tâm trạng vô cùng âu sầu và mặc cảm. Giờ giải lao, Long đeo khẩu trang bịt mặt, lang lảng đứng ở các góc khuất rầu rĩ. Cánh báo chí và những người liên quan, muốn tìm hiểu vụ việc, có lẽ chỉ còn một địa chỉ hiếm hoi, đó là ngôi nhà mà ông nội và bà nội Luyện đang sinh sống. Cổng buộc bằng tre gai, lớp gạch cũ đã mòn vẹt đỏ ối cũ càng, nhà lợp ngói và nghèo đến mức không thể nghèo hơn. Trong nhà chỉ có vài cái giường tre ọp ẹp. Ông Lê Văn Ngà, 71 tuổi và bà Trương Thị Nhủng (vợ ông) 70 tuổi đang sống trong cô quạnh. Họ không dám bước chân ra khỏi nhà, vì mặc cảm, vì nhục nhã có đứa cháu tàn độc. Đeo một đôi dép tông đứt toác, thủng lỗ chỗ, quai vá chằng đụp, ông Ngà kiên quyết không nói gì khi gặp bất cứ nhà báo nào. Khi chúng tôi theo đoàn cán bộ giáo dục đến hỏi về tình hình cậu học sinh cấp 3 Lê Văn Long bỏ học kéo dài, ông Ngà mới ra lời, thủng thẳng: tôi cũng không gặp nó được đâu. Nghe nói nó sợ bị đánh, bị giết, đã bị chửi bới và ném đá khi đến trường, nên nó bỏ học và đi làm thợ xách vữa ở xa lắm. Từ ngày xảy ra vụ thảm sát với thông tin cháu nội mình là thủ phạm, ông Ngà và bà Ngưng chưa bao giờ gặp lại cô con dâu. Chỉ biết là con dâu ông (Thơm, mẹ Luyện) có tiền sử bệnh… dễ bị sốc tâm thần. Khi đọc báo thấy có kẻ giết cả nhà chủ tiệm vàng, Thơm đã căm phẫn chửi bới đứa nào độc ác. Khi biết đứa đó là con trai mình, Thơm như ngất đi, nói năng lảm nhảm. Rồi Thơm bị bắt tạm giam, bị khởi tố và rồi được cho tại ngoại. Lập tức Thơm bế con đi biệt, nói là về nhà mẹ đẻ. Đến nay, cũng hầu như chưa có ai biết đích xác Thơm và cậu bé 3 tuổi ấy đang ở đâu.
Trong suốt thời gian xét xử, ông bà nội Luyện không đến dự tòa được, cũng có thể vì họ quá “mặc cảm tội lỗi”. Trước giờ diễn ra phiên tòa xét xử Lê văn Luyện và các đối tượng, chúng tôi trở lại xã Thanh Lâm, huyện Lục Nam, vào thăm ông bà nội của Luyện. Ông cụ ốm o, có thằng con trai duy nhất thì bị bắt giam và khởi tố, cháu đích tôn cũng chung số phận. “Ly tán đảo điên hết cả”, ông thở dài; tay cầm cái sổ bán thịt lợn chịu mà gia đình Lê Văn Miên (bố của Luyện) trao lại, ông bảo, đi đòi khắp các địa chỉ trong làng đã mua chịu thịt lợn của đồ tể Miên, nhưng chả ai chịu thanh toán cả. Có lẽ họ quá nghèo, nhưng còn lý do nữa là họ quá tởm “đồ tể Luyện” (?). Ông Ngà 71 tuổi ấy, bây giờ trắng tay, không ai chăm sóc. Bà cụ ngoài 70 tuổi lặng lẽ đem sọt phân đi bón ruộng, ông bà đang tính cày cấy trở lại, chứ bây giờ không có ai nuôi nấng thì chết đói à. Ra đường hàng xóm động viên: “ông bà cứ ngửng mặt lên, ai làm người ấy chịu, ông bà sống có hại ai bao giờ, bận gì mà mặc cảm. Nói vậy thì ừ vậy, nhưng mặt thì vẫn không ngửng lên được”, bà Ngưng nói. Ông bà kiên quyết không tiếp chuyện nhà báo. Hôm chúng tôi đến, căn nhà hiu quạnh núp dưới tre pheo của ông bà đông đúc lạ thường. Hóa ra là thân nhân của Luyện và cả những người liên đới từ Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn kéo về chuẩn bị dự tòa (cô ruột và chú rể Luyện bị khởi tố vì chứa chấp Luyện những ngày y chạy trốn lên đó). Cả nhà cay đắng nói: “Tòa cho vào bao nhiêu người thì chúng tôi đi dự tất bấy nhiêu”. Họ kể, bị nhà báo săn lùng quá. Hôm trước nhà báo lên tận nhà họ ở Văn Lãng, “đuổi” không đi, trốn không được, họ phải gọi bộ đội biên phòng đến… giải quyết!


Những người hàng xóm nói nhà Luyện nói rất sòng phẳng: bố Luyện (Lê Văn Miên) lấy vỏ thùng mì tôm giấu cả “núi” vàng tiền tỷ mà Luyện cướp được ngoài chuồng lợn suốt mấy ngày. Vàng vào nhà mà chả được… tiêu. Rồi bị bắt giam và ra tòa, âu cũng là cái hậu quả của lòng tham lam và sự mù quáng. Bố Luyện học hết lớp 12, cái thời của Miên ấy, thế cũng thuộc vào hàng “ăn học đến nơi đến chốn” ở làng rồi. Ông cụ Ngà tử tế, Miên (bố Luyện) cũng chưa từng hiềm khích với ai. Cả Luyện nữa, dù chỉ học hết lớp 9 rồi đi kiếm ăn tứ tán, nhưng ở quê, Luyện chả “gấu mèo gấu biển” như người ta thường nghĩ về một sát thủ máu lạnh. Hắn bảnh bao, nói năng nhã nhặn, gặp ai cũng chào rõ to, ngỡ tử tế, mà hóa ra là đứa tàn độc chưa từng thấy. Một bạn học của Hồng (anh họ Luyện, người bị khởi tố do có hành vi che giấu tội phạm - dùng xe máy chở Luyện đi trốn) cho biết: “Thằng ấy vạch bụng nó ra, toàn “rết”… bò lổm ngổm thôi. Là vì nó bị phẫu thuật tim, thay van tim mất những 70 triệu hồi cách đây dăm bảy năm là to tiền lắm. Hồi đi học, bọn em cứ đùa một tí là nó đã ngất xỉu. Thế mà ai ngờ nó “tiếp tay” cho sát thủ độc ác như thế. Lại cả bố mẹ nó cũng bị khởi tố”. Nhiều người cô dì chú bác của Luyện đều chán nản: thằng Luyện vùi dập cả tương lai, cả niềm vui giản dị nhất và cả danh dự của họ. Cụ Lê Văn Đệ, chú ruột của… ông nội Luyện (Luyện phải gọi bằng cụ) thở dài: tôi ngần này tuổi, tưởng rằng lão giả an chi (vui tuổi trời), ai ngờ đến cái đận này. Tủi hổ, cô độc, lo lắng. Thằng Long bây giờ nó khổ quá. Nó bỏ học đi xách vữa lẩn lút thế, biết đời sẽ đi về đâu? Đấy là chưa kể các khoản bồi thường mà Luyện và gia đình phải trả cho thân nhân những người bị hại trị giá hơn 1 tỷ đồng mà gia đình bị hại và luật sư yêu cầu trước tòa. Sau phiên tòa, bố con Luyện lãnh án, Long bỏ học đi biệt, mẹ Luyện “thần kinh”, em nhỏ 3 tuổi thơ ngây chưa hiểu gì, ông bà nội gần đất xa trời nghèo đến độ không thể nghèo hơn - ai sẽ trả tiền “đền bù” cho gia đình người ta?

Ông Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Phương Sơn là người cùng đi bộ đội, cùng bạn bè với nạn nhân Trịnh Thành Ngọc từ nhỏ, cho biết: anh rất đau lòng mỗi lần nhìn thấy ông Trịnh Văn Tín, bố nạn nhân cứ đi lang thang trong làng. Ngày nào ông cũng lang thang lẩn thẩn như thế. Ông đau đớn, cô đơn, muốn tìm người để nói chuyện. Ông làm thơ… con cóc. Ông Tín có tới 7 người con trai, con gái, con dâu và cháu bị… chết trẻ, chết vì những rủi ro đáng xót xa nhất. Bà con từng chứng kiến ông Tín rất bản lĩnh trong một đám tang người con chết vì tai nạn. Nhưng bây giờ thì ông đã “ngã quỵ” thật sự. Ông ngơ ngẩn đến mức có người bảo ông bị trầm cảm, thần kinh. Ông ra tòa, đứng trước các bức ảnh phóng từ tư liệu “thi thể” thương tâm rợn người máu me của các nạn nhân và cứ thế diễn thuyết, rằng “sao khủng khiếp thế, sao bất nhân thế, có còn là xã hội loài người nữa không?”. Rồi ông khóc lóc. Ông Tín là giáo viên về hưu từ mấy chục năm trước, từng lập nghiệp bằng nghề bán sổ số, bán sách báo ở cổng chợ Sàn (thật oái oăm là… gần nhà nạn nhân!). Sau này ông truyền nghề đó cho Trịnh Văn Sinh, con trai ông, anh trai nạn nhân Trịnh Thành Ngọc. Nhà anh Sinh cũng cùng dãy phố Sàn với tiệm vàng Ngọc Bích. Bản thân nạn nhân Trịnh Thành Ngọc là người hiền lành, làm nghề lái công nông đầu ngang, rồi tích cóp mua sắm chuyển sang… công nông đầu dọc, xuất khẩu lao động sang Hàn Quốc, về mua ô tô, kinh doanh vàng, bất động sản. Anh ta rất hiền lành. Vì thế bà con và chính quyền cơ sở ai cũng choáng váng khi được tin, nặng lắm thì Luyện cũng chỉ bị xử mức án 18 năm! Họ đều cảm thấy khó chấp nhận điều đó. Nhiều người chắc nịch khẳng định linh cảm của cá nhân họ: rằng Luyện không thể gây án một mình mà lại bình tĩnh, “hoàn hảo” như vậy được. Anh Hương, một họa sỹ trình bày báo Bắc Giang, anh trai nạn nhân Đinh Thị Chín (vợ chủ tiệm vàng) là người hiểu biết và vốn cởi mở. Thế nhưng từ ngày thảm họa xảy ra, anh hầu như khép mình, và tuyệt đối tránh gặp gỡ các đồng nghiệp. Anh lăn lóc chết ngất trước tòa. Gia đình cho biết, có thể cháu Trịnh Ngọc Bích sẽ được đi phẫu thuật tiếp tục “cứu” cánh tay bị Luyện chém đứt lìa ở Hàn Quốc hay Singapore. Bây giờ, gia đình đem cháu đi “giấu” tuyệt đối theo đúng nghĩa đen. Họ sẽ lựa lời nói cho cháu biết thảm họa trong một dịp có thể. Cháu vẫn nghĩ em gái và bố mẹ mình còn sống và đang đi chữa bệnh. “Cũng may, người Phố Sàn cũng “hiểu biết về y học”, nên hôm xảy ra thảm án, họ đã đem cánh tay bị chém đứt của bé Bích đi cất trong tủ đá. Giờ tay của cháu đã cử động được một chút sau ca phẫu thuật”, ông Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Phương Sơn cho biết.
Nhiều người hiểu chuyện, bà con ở hai xã nơi gia đình nạn nhân và thủ phạm sinh sống, họ muốn “tùng xẻo” Lê Văn Luyện. Và họ cũng thấy quá thương tâm cho số phận của các nạn nhân (dĩ nhiên!) cùng người thân của họ. Họ cũng chia sẻ với cả… gia đình thủ phạm nữa. So sánh nào cũng khập khiễng, nhưng đúng là cả đàn ông đàn bà, người già người trẻ của gia đình “hai bên” đều khủng khiếp với “kịch bản” như nhau. Ai gây án người đó phải đền tội, đó là việc của luật pháp cần thượng tôn. Nhưng đúng là cả hai ngôi nhà đều bị bỏ hoang, cả hai bên ông bà, bố mẹ con cháu đều ly tán, khổ sở, dằn vặt, hãi hùng. Tất cả chỉ vì con quái thú Lê Văn Luyện. Ít ra thì ông bà nội gần đất xa trời của Luyện, đứa em trai bé bỏng 3 tuổi của Luyện, họ có lỗi gì mà phải gánh chịu “tai ương” như ngày hôm nay? Luyện bảo, nó làm nó sẽ gánh chịu, tử hình cũng chịu được. Song, có người đặt vấn đề: nếu biết nghĩ đến cả “tổ tông”, cha mẹ, ông bà, cô dì, chú bác, anh em xa gần của mình đều bị khổ sở đến ngần ấy, có lẽ Luyện sẽ “nghĩ lại” chăng? Đấy là chưa kể thảm họa kinh thiên với những người bị hại và gia đình họ, cũng như sự tổn thương quá lớn cho cả xã hội. Tiếc thay, “thú độc Lê Văn Luyện” đã không nghĩ được như vậy. Ta nên gọi đó là nỗi đau nằm ngoài Lê Văn Luyện và nằm ngoài thi thể các nạn nhân!

Nhóm PV

Bài 2:
Những tiếng reo hò vô học, vô cảm và đáng xỉ vả nhất trong phiên tòa xử Lê Văn Luyện…

Vì quá sốc với những tình tiết chưa từng có của vụ cướp tiệm vàng Ngọc Bích (Bắc Giang), tôi đã có mặt ở hiện trường 4 người bị sát hại kinh hoàng đó rất sớm, đã vào gặp “hỏi cung” Lê Văn Luyện sau khi hắn bị bắt, đã dự phiên tòa đầy công phẫn sau đó. Thế nhưng, bên cạnh những ám ảnh chết chóc và sự tàn độc của “con thú đội lốt người”, tôi còn mất ngủ và choáng váng bởi một lẽ… bên ngoài tất cả những điều trên. Đó là tiếng hò reo, tán tụng của những người trẻ ăn mặc bảnh bao, thời thượng, nhơn nhơn có mặt, nhảy nhót “xưng tụng Lê Văn Luyện” ở trước cổng Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Giang hôm đó…
Nếu thiên hạ mượn tay những đứa dưới 18 tuổi như Lê Văn Luyện để “thanh toán” nhau thì sao?
Trong khi gia đình nạn nhân lăn lóc kêu gào dưới đất, cả xã hội chua xót sững sờ vì tội ác của Luyện thì những “quái thai” của xã hội mang gương mặt nam thanh nữ tú kia lại tìm cách “lọt” được vào phòng xét xử, hớn hở nói cười kéo nhau chen lên xem mặt “anh Luyện”, có nhiều cô còn xuýt xoa rên rỉ khen “anh Luyện đẹp trai”. Có đứa hư đốn còn hô lớn “Anh Luyện, em sẽ đợi anh về sau 18 năm!”. Tiếng cười đùa rúc rích râm ran. Lúc cảnh sát “kèm” Luyện từ phòng xử số 2 ra xe, những đứa vô cảm còn giơ tay lên vỗ bồm bộp rồi vẫy lấy vẫy để như đang vui vẻ chào đón một “ngôi sao điện ảnh” vừa rời khán phòng “đóng phim” xử án. Ở một số vùng quê và trên diễn đàn mạng, nhiều đứa xưng là “đàn em của Lê Văn Luyện” rèn dao kiếm và yêng hùng kiểu sát thủ, nhiều nhóm “phát cuồng vì Lê Văn Luyện” thậm chí gọi Luyện là “ca ca”, “đại ca” cùng những “biếm họa” với đủ cảnh Luyện cưỡi ngựa, đeo gươm, làm siêu nhân bảnh chọe. Lũ choai choai “hâm mộ” Luyện đã tôn sát thủ máu lạnh kia lên thành đại ca của những “băng đảng giang hồ”.
Khi Luyện cúi đầu thừa nhận tội ác của mình trước tòa, gia đình nạn nhân gào khóc thảm thiết, có người quỵ xuống vì thêm một lần bị đày đọa bởi cảm giác mất mát không thể tưởng tượng được. Nhiều người, không phải thân nhân của các bị hại, có mặt ở phòng xử án hôm đó đã bật khóc vì xót xa. Tôi cũng nhiều đêm mất ngủ bàng hoàng bởi nỗi ám ảnh xung quanh lời khai trần trụi của Luyện hôm gặp tôi và các chiến sỹ công an tại trại giam, Công an tỉnh Bắc Giang. Nỗi khủng khiếp kia đã khiến nhiều người tự hỏi: chúng ta đã làm gì để đời này sinh ra quái thú như Lê Văn Luyện? Người ta càng hỏi câu đó nhiều hơn, khi mà phiên tòa sơ thẩm kết thúc, Luyện chỉ nhận mức án 18 năm, theo đúng quy định luật pháp hiện hành. Nỗi đau nhân lên. Trên tờ Tuổi trẻ và Đời sống của chúng tôi, nhà thơ nổi tiếng Trần Đăng Khoa có đưa ra một ý kiến mà đại đa số người có trách nhiệm với lương tâm và xã hội đều đã từng nghĩ đến: nếu việc thảm sát không thể lạnh lùng và tàn độc hơn của Luyện chỉ bị xử mức án 18 năm như vậy, thì liệu chúng ta có vô tình khiến những kẻ dưới 18 tuổi khác cứ “tự tin” gây án, với niềm tin chỉ bị xử “nặng nhất là 18 năm tù” không? Liệu có những đám giang hồ thuê mượn bàn tay đứa nào đó dưới 18 tuổi để thanh toán lẫn nhau không? Bên cạnh tiếng khóc thảm thiết, bên cạnh những thân nhân bị hại ngất lịm vì đau đớn, giờ lại có thêm nỗi đau tội ác chưa bị trừng trị xứng tầm.
Những quái thai dưới dạng “nam thanh nữ tú” dễ làm người ta đau đớn đến mất ngủ!
Giữa bối cảnh oái oăm kể trên, tòa tạm nghỉ sau cả ngày tranh luận, đọc cáo trạng, xét hỏi. Lê Văn Luyện bước ra khỏi khu vành móng ngựa. Xe đặc chủng của lực lượng cảnh sát đã chờ sẵn. Ông Tín - bố của nạn nhân đã chết Trịnh Thành Ngọc, ông nội của cháu Bích (bị Luyện chặt cụt lìa cánh tay và chém nhiều nhát “nát” cơ thể) và cháu Thảo (18 tháng tuổi bị Luyện cắt cổ chết) vẫn đứng ở cổng tòa án, điên dại chỉ tay vào những bức ảnh các thi thể người phóng to như… bức tường đỏ ối toàn máu. Ông như phát điên vì mất mát và bất bình. Tôi tranh thủ nói phỏng vấn ông vài câu. Tôi và ông Tín dở chuyện, thì tiếng ồn ào rộ lên. Nhiều người vẫn hô “tử hình Lê Văn Luyện, mạng đổi mạng!”, “Giết chết nó đi!”. Ông Tín hớt hải: “Chúng nó giết thằng Luyện rồi ư?”. Gương mặt ông thất thần, ông từng lang thang khắp mọi con đường trong xã Phương Sơn như người tâm thần vì cú sốc quá lớn kia.
Nhưng than ôi! Sự thực ngược lại, ông Tín ạ. Chúng tôi nhìn dáo dác. Hóa ra những em gái được coi là “non tơ xinh xắn” mà tôi đã nhìn thấy từ sáng đang cởi bỏ lốt nữ sinh.
Sáng sớm, trời lạnh. “Rét Thái Nguyên rét về Yên Thế”, mùa này Bắc Giang lạnh lắm. Song, sau khi thấy các em hô hào, tôi thấy buốt lạnh vì gió mùa Đông Bắc thì ít, mà đau vì pa nô áp phích các nạn nhân bị cuồng sát đầy máu me, cổ bị cắt, bàn tay đứt lìa trắng hếu của Bích… thì nhiều. Giữa lúc ấy, ríu ran, cười duyên, ăn mặc sexy, các em gái xuất hiện như đi trẩy hội. Không biết chúng là học sinh, sinh viên? Hay gái đú mới lớn đã thất học? Chỉ biết chúng rất trẻ. Hầu hết chúng đeo bít tất bó sát cơ thể từ chân lên đến… mông, mặc váy, hoặc choàng áo len cũng… đến hông. Chúng đi như trình diễn thời trang, bước chân líu ríu, cười nói vô duyên kinh khủng. Các cụ bảo “nhân bất học bất tri lý”, loại vô cảm và bất biết lý lẽ nhân ái ở đời như thế, dù có học đến…lớp 12 hay đại học thì cũng vẫn thuộc loại vô học. Đỉnh điểm của sự vô cảm, vô học và vô duyên, là khi Luyện bước từ phòng xử án lên xe đặc chủng, chúng hò reo, vỗ tay, vẫy tay. Lắm đứa khen Luyện đẹp trai, bảo Luyện là anh hùng hào kiệt, thậm chí (tai chúng tôi trực tiếp nghe, có clip và lời bình mà báo chí cũng đã trích đăng rồi!): chúng bảo anh Luyện à, anh Luyện ơi. Có đứa bảo “em sẽ chờ anh Luyện đến khi anh ra tù” (18 năm). Có người chứng kiến cảnh đó đã gào lên chửi bới. Và tiếng ầm ĩ “tán tụng” Lê Văn Luyện “đẹp trai lạnh lùng”, “anh hùng (!)” đã thêm phần “bốc lửa” bởi lời nguyền rủa của người tử tế kia.
Khi đó, chúng tôi đã không dám tin vào tai mình nữa. Sự công kích lên đến tột độ trong nhiều người. Bất biết, đám thanh niên, nhiều đứa đeo phù hiệu học sinh vẫn nhơn nhơn nhìn theo xe tù chở Luyện đi hút qua khu cổng Công an tỉnh Bắc Giang. Chúng rinh rích cười. PGS.TS Trịnh Hòa Bình, Giám đốc Trung tâm dư luận xã hội (Viện xã hội học Việt Nam), sau khi xem clip “tán tụng Lê Văn Luyện ngay ở cổng tòa” đã coi đây mà một thứ “dị biệt”, lệch lạc, kỳ quái, “muốn thoát ra khỏi “đạo đức truyền thống”…để khẳng định mình! Chúng tôi đồng ý với quan điểm này, nhưng thấy cần phải nói toạc ra: gia đình, nhà trường, xã hội đã làm gì để sinh ra những quái thai như Luyện và đám “đàn em” của y - trong đó có những nam thanh nữ tú đứng vỗ tay, miệng kêu “ê! Ê! dê! dê!” ở cồng tòa án kia? Tôi đã nghe nhiều người nói lên tâm trạng thật của họ (cũng là của tôi!) lúc đó, rằng nên xem lại clip, nên điều tra để cho độc giả biết những cô bé cậu bé tuổi xấp xỉ tuổi Luyện kia nó con cái nhà ai, người đáng xấu hổ nào là cha mẹ ông bà, là thầy cô giáo của chúng nó? Nó còn vô học và vô cảm như thế, nghĩa là xã hội còn nhiều khả năng phải đón nhận thêm những “con thú hình mặt người” như Lê Văn Luyện. Như thế nghĩa là tất cả chúng ta đều có lỗi khi để chuyện tôi vừa kể là có thật trên đời.
Rùng rợn hơn là việc nhiều nhóm người trên mạng internet lưu hành cả trò chơi điện tử với hình ảnh gương mặt Lê Văn Luyện với áo xống tưng bừng rinh rượp làm…biểu tượng. Họ tôn xưng Luyện với đủ các danh hiệu tởm lợm, họ bày tỏ niềm “sùng kính” gã sát thủ trời không dung đất không tha kia với những lời lẽ của “đệ tử”, “tiểu muội” trước…đấng bề trên. Lê Văn Luyện có khi hai tay hai súng, có khi mặc long bào hay hoàng bào gì đó, có khi cưỡi ngựa hoặc bay như mây như gió trên cõi thần tiên. Lắm lúc, Luyện trở thành một hiệp khách trong kiếm hiệp nọ kia. Chúng sáng tác bài hát, trường ca về Luyện, rồi có nhà báo vào trại giam gặp Luyện đã hỏi Luyện có nghe không, có biết “diễn biến kỳ lạ” đó không, Luyện bảo có, “có anh mới nhập trại kể rằng ở ngoài người ta nói và viết về Luyện “ngộ” lắm”. Sự quái dị, quái đản, quái thai của mấy đứa trẻ vô giáo dục, bất thành nhân ở ngoài đời đôi khi còn khiến đứa “quái thú” đang bị giam sẵn sàng nhận mức án “tử hình” như Luyện phải…mỉa mai bật cười. Tôi nhìn Luyện cười, cứ nghĩ Luyện đã rất khinh bỉ cái bọn “đàn em” kia lắm. Ví dụ như nhóm “đàn em của Lê Văn Luyện” ở xã Điện Nam Trung (huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam). Bọn choai choai vừa nứt mắt ra đó đã tập hợp lực lượng, đóng góp tiền, mua máy cắt mài kim loại cầm tay và sắt théo về tự tạo 5 cây mã tấu dữ tợn. Mỗi mã tấu dài gần bằng thân thể chúng, to bản, sáng choang đều được khắc thương hiệu của nhóm “Sống về đêm”. Chúng múa mã tấu, dí vào cổ nhau như phim chưởng, rồi chụp ảnh, tải lên blog của nhóm “Đàn em của Lê Văn Luyện”. Nhiều đối tượng trong số này bị công an bắt, truy nã và xử lý nghiêm khắc. Các thành viên của nhóm “Sống về đêm” gồm: Đặng Quang Vũ, Võ Như Lộc, Tiêu Lanh, Nguyễn Mã Nhật Trung, Võ Như Đông…; nhiều đứa bỏ ngang tuổi học, bố mẹ bỏ bê, số tiền án tiền sự, thành tích bất hảo của chúng đã sớm dài như… tuổi đời. Chao ôi!
BOX:
PGS.TS Trịnh Hòa Bình, sau khi xem clip “tán tụng Lê Văn Luyện” ngay ở cổng tòa án tỉnh Bắc Giang đã nói những lời tưởng như ngoài vụ việc mà lại rất đúng bản chất vấn đề: “Bây giờ xã hội của ta nhiều chuyện thị phi quá, điều này thì có cả yếu tố từ bên trong và ảnh hưởng từ “văn hóa ngoại lai”. Giá trị nhân văn đang bị bóp méo trong nền kinh tế thị trường, người người giành giật địa vị, tiền bạc một cách không đàng hoàng. Họ cười nói bắt tay nhau một cách giả dối” (theo Báo điện tử Giáo dục Việt Nam).
Bài ảnh của: Nhóm PV

Biển Hồ chát đắng…
Bài và chùm ảnh: Đỗ Doãn Hoàng



Chúng ta có nhiều Biển Hồ.
Tôi nhớ những ngày lang thang trên nóc nhà thế giới Tây Tạng. Đây là hồ nước ngọt cao nhất thế giới, kia là hồ nước mặn cao nhất thế giới. Lạ thật, giữa những đỉnh tuyết sơn vĩnh cửu đã triệu triệu năm, núi đóng băng rộng hàng triệu cây số vuông; từ mặt đất, con đèo cao nhất thế giới kéo mãi lên đỉnh 8.848m của Everet (cũng cao nhất thế giới) chỉ trắng nhức mắt toàn băng tuyết do nước ngọt đóng băng. Không có bất cứ dấu tích nào, “triệu chứng” nào của nước ngọt cả.
Thế nhưng Nam-sto, hồ Thánh Thần và hồ Ma Quái thì lại là nước mặn. Có lẽ vì thấy nước mặn chát, thấy hồ lớn đến mức không có bờ bến giống như Biển; lại thấy nước hồ xanh hơn mây trời , xanh hơn đại dương xa thẳm, nên từ thượng cổ, người Tây Tạng đã nghĩ cái hồ đó là Biển. Và họ gọi cả cao nguyên khổng lồ đang nâng niu hồ thiêng là Cao nguyên Thanh Hải (biển xanh). Hồ Thanh Hải là điểm đến tuyệt mỹ mà tôi nghĩ nếu có dịp trải nghiệm thì chẳng ai đủ sức mạnh để…không đắm đuối.
Ở Việt Nam, rìa thành phố Pleiku mơ mộng nằm trên 15 miệng núi lửa đã tắt cũng có một thứ gọi là “Đôi mắt Pleiku, Biển Hồ đầy!”. Có lẽ bởi hồ khá rộng, lại sâu hoăm hoắm, từ ngày loài người biết đến, nó chưa bao giờ cạn nước, nên hồ nước ngọt tròn xoe ấy chết danh là: Biển Hồ. Thật ra hồ là một vài miệng núi lửa âm, dung nham từng phun lên từ đó để kiến tạo nên cao nguyên bazan trù phú và thương mến của Gia Lai. Mỗi miệng núi lửa (hồ) đều ăm ắp nước, tròn xoe. Người Liên Xô trước đây đã thán phục, kỳ công đo, nghiên cứu độ sâu của Biển Hồ bí ẩn trên đất Pleiku đó. Những Biển Hồ tròn như những miệng bát đựng gần đầy nước, xếp gần khít vào nhau, nước từ bát nọ liên thông sang bát kia. Vừa là nguồn nước ăn của thành phố cao nguyên, lại vừa là địa điểm có chút tâm linh tín ngưỡng, nên Biển Hồ được giữ trong veo, được khai thác du lịch nhưng cấm tiệt chuyện nhảy xuống tắm.
Tôi đã gọi Biển Hồ của Gia Lai là vị sứ giả trầm ngâm đến từ nhiều triệu năm kiến tạo vỏ Trái đất. Tôi cũng gọi những đấng hồ thiêng mà thế giới luôn khuyên mọi người nên đến đó một lần trước khi chết (befor the die) ở Tây Tạng là: hồ xanh thiên đường. Nhưng khi gặp một cái gọi là Biển Hồ (Tonle Sap) nữa ở Xiêm Riệp, trên đất bạn Campuchia thì tôi lại buốt lòng. Đây là hồ vĩ đại nhất của dòng sông bí ẩn và vĩ đại bậc nhất thế giới. Dòng sông khởi nguồn từ Tây Tạng, qua 6 quốc gia rồi đổ vào 9 cửa sông của đồng bằng châu thổ phía Nam nước Việt. Sông Mê Kông. Biển Hồ Tonle Sap nhận nhiệm vụ kỳ vĩ là điều tiết toàn bộ mực nước khổng lồ của Mê Kông (hạ lưu chính là sông Tiền, sông Hậu của Việt Nam!). Cũng vẫn mô-típ cũ: hồ rộng như Biển, nhìn mãi, đi mãi chẳng thấy bờ, nên người Campuchia và người Việt thi nhau gọi đó là Biển Hồ, (tiếng Campuchia là Tonle Sap). Tonle Sap trùm lên 7 tỉnh và thành phố của nước bạn, vào mùa mưa rộng tới mười sáu nghìn cây số vuông (16.000km2), sâu khoảng 9m. Hồ cung cấp 70% lượng cá nước ngọt và 60% lượng chất đạm cho toàn bộ đất nước chùa Tháp. Là hồ nước ngọt lớn nhất Đông Nam Á, là khu dự trữ sinh quyển có tầm quan trọng toàn cầu. Nhìn từ trên máy bay, ở góc xiên, hồ hơi giống một con ốc sên đang bò trên… vỏ Trái đất.
Tôi đã đến và đã ám ảnh đến ứa nước mắt bởi những người đồng hương Việt Nam ăn xin trên mênh mông Biển Hồ.
Anh bạn người Campuchia lái xe đúng 30 phút từ kỳ quan thế giới Angkor Wat, Angkor Thom (người Việt xưa gọi là đền Đế Thiên Đế Thích) của thành phố Siem Reap, vẫn dở dang vài lời thăm hỏi gặp cố nhân thì biển Hồ đã hiện ra, nước đục ngầu, nắng nỏ chan chan, bèo rác trôi dạt eo xèo, nhà nổi lụp xụp, bến bán vé tàu du lịch xô bồ. Cũng là Biển Hồ, cũng từng bị người xưa nhầm là biển xanh, nhưng khác với các hồ xanh thiên đường ở Tây Tạng hay Pleiku - nơi này, Tonle Sap chỉ khiến người ta rợn ngợp bởi duy nhất sự rộng kinh hoàng của nó: mười sáu nghìn kilomet vuông.
Chưa kịp nghĩ ngợi so sánh gì, tôi đã thảng thốt khi nhìn lại phía sau con tàu cũ kỹ đang gào rú của mình. Trời ạ, có tới gần chục cái thuyền máy rẽ sóng trắng xóa, bụi nước bay mờ mịt đang ầm ầm…đuổi theo. Giống hệt trong phim hành động Mỹ. Các thuyền nổ máy đinh tai nhức óc, cứ như bọn đầu xanh đầu đỏ đua xe ở Hà Nội nó đang đồng loạt nẹt bô. Chúng tiến đến gần hơn, rõ dần, các bóng đen ngược sáng trên mỗi con tàu đều là trẻ em.
Quái dị hơn là mỗi cháu khoác một con trăn rất lớn trên cổ, có con bằng bắp chân, có con to tày bắp đùi của các cháu, chúng còng lưng, mặc nước té ướt hết. Mặc cuộc đua tốc độ làm sóng Biển Hồ nghiêng ngả, bọn trẻ so vai cố sức cầm cái đầu con trăn lớn ngóc đầu ngoe ngẩy mà dứ dứ ra phía du khách. Vài vị khách yếu bóng vía ré lên…Bạn tôi ghé tai: trăn là con vật thiêng của nhiều cộng đồng người Campuchia. Những con trăn kia là trăn Biển Hồ, một loài vật quý, thiêng, và cũng là niềm tự hào về đa dạng sinh học của khu dự trữ sinh quyển thế giới đã được UNESCO tôn vin này. Báo chí đưa tin, người Cam pu chia ven hồ từng tổ chức lễ cưới cho các nàng và chàng trăn Tonle Sap, mỗi vị hôn phu dài tới gần 5m, hiền khô.
Đám trẻ đã đến gần lắm. Vèo, phịch. Một bé gái bay từ tàu của gia đình, ập vào khoang tàu của chúng tôi như võ sỹ khinh công. Bố nó lượn điệu nghệ đến mức, con tàu nhỏ cứ như con lươn con chạch dần tăng ga, áp sát tàu khách. Bé gái ướt lút thút, nó hào hển mời mọi người mua bia, rượu, nước ngọt, thuốc lá rồi…xin tiền. Hai phút sau, chưa ai kịp hoàn hồn, con tàu bán hàng lại vè vè áp sát, thoắt cái, em bé bay vèo xuống tàu của gia đình mình. Nó buông khay hàng rong, chui tọt xuống khỏi mặt sàn tàu bằng gỗ, khệ nệ vừa bế vừa kéo ra một con trăn lớn, treo trăn vào cổ, nó dấm dứ nhử du khách hiếu kỳ. Tất cả các cháu, bố mẹ các cháu đều là người Việt, thế mới oái oăm. Nhóm du khách Việt dốc hầu bao cho tiền, bởi niềm cảm khái rưng rưng. Tôi thấy tê tái!
Nhưng không ngờ họ kéo đến đông đúc như vậy. Có người bế, dắt, đặt trên võng căng giữa hai mạn thuyền…tổng số 5 đứa con lít nhít. Gia tài của họ là cái thuyền gỗ và mái chèo kẽo kẹt. Họ van xin, chắp tay và quỳ gối lạy để xin. Nhúng đứa con trần truồng bầy bấy xuống nước, phụt bình sữa cáu bẩn của đứa con ẵm ngửa ra, có khi dựa cột quán xa, trật vú ra, có khi chửi bới rên la, có khi để cho con nhặt các cọng lục bình xanh ngắt nhai rau ráu…- họ làm tất cả, kể cả khổ nhục kế và lưu manh kế để xin ăn, xin tiền.
Đã thành một phần khó có thể thiếu của tất cả các du khách vào khu vực Biển Hồ này, ấy là “làm từ thiện” cho cư dân. Rất nhiều trong số họ là người Việt Nam “lưu lạc” sang Biển Hồ từ khá lâu. Ở đây có trường học của người Việt Nam, có khu để du khách mở hầu bao tặng mỳ tôm hay tiền Ria (của Campuchia), tiền Việt, và Đô la... Đau xót lắm, nhưng mà cũng giận lắm! Dường như ai đó đã làm hư những người nghèo ở đây. Chúng tôi ngồi ăn, họ bò lổm ngổm trên sàn nhà mà xin. Họ khóc gào thống thiết để xin. Họ chèo thuyền ùn ùn kéo đến, quây kín bốn góc nhà nổi, từ dưới các khoang thuyền mục nát, họ bám tay giơ nón lá vào các mép gỗ của quán xá mà nì nèo.
Tôi ngồi ăn đặc sản cua cá Biển Hồ bên trên, nhìn xuống cơ man nào là bà con ngửa nón rên la bên dưới, thấy lòng đắng ngắt, sững sờ và xấu hổ. Trẻ con xông lên, có cháu giơ con ếch buộc vào cần câu đung đưa làm vui cho du khách. Mỗi đứa khoác một con trăn, con vật hiền lành kỳ quái cứ nằm ngơ ngác mệt mỏi trên cổ trên vai các cháu, mặc cho ông bà chủ tí hon diễn trò. Tôi đã chứng kiến những thằng bé ở trần, chèo một cái chậu nhôm lui cui trên Biển Hồ, áp sát các quán ăn, xin tiền như Chí Phèo, ai không “phát chẩn” hoặc phát hơi ít thì nó sẵn sàng chửi tục tĩu bằng tiếng Việt. Tôi đã chứng kiến có vài người đàn bà kẽo kẹt chèo con thuyền rách nát rời xa quán ăn đó. Chị không xin xỏ được gì, hình như cũng xấu hổ lắm trước sự vây bủa của “đồng nghiệp”, chị bỏ đi. Khoang nón cúi gằm, bóng thuyền dần xa. Qua ống kính tê-lê, tôi thấy chị tựa lưng vào một đám cây lúp xúp ven Biển Hồ và khóc. Đứa con trần truồng đen đúa nằm trên cái võng vải bé xíu đu đưa giữa hai mạn con thuyền rách chật hẹp. Xem ảnh, thì thấy 10 đầu ngón tay của chị, chiếc móng nào cũng mòn vẹt và đen kịt, nát bươm. Đó là bộ móng tay bị thối toàn bộ do ngâm nước quanh năm. Và, khi rời biển Hồ, tôi đã nghĩ, nếu cho một điều ước, thì tôi sẽ ước giá mà lúc ấy mình gọi chị ta lại để an ủi điều gì đó, nói điều gì đó hay cho mẹ con chị ta một cái gì đó. Bởi đôi mắt thăm thẳm buồn và chút lòng tự trọng khả kính trong việc chống thuyền ra khỏi đám đông đeo bám khách du lịch.
Nhưng Biển Hồ rộng tới mười sáu nghìn kilomet vuông, biết tìm đâu trên bịt bùng sông nước? Nghĩ vậy xong rồi tôi lại nghĩ quẩn đi quẩn lại. Rằng: Nếu không ăn xin, không đeo bám sầu khổ và lưu manh với du khách, thì với nhiều người trong số kia, bởi sự sống, sự gào réo của cái dạ dày, chắc gì đã tốt hơn. Có người bảo, cũng ăn xin, sao người Campuchia ăn xin ở ven Angkor Wat lịch sự thế. Họ viết tấm bảng bằng các thứ tiếng, trong đó có tiếng Việt: “Xin hãy giúp chúng tôi”, tôi tàn tật, tôi là “Những nạn nhân của bom mìn” mất chân mất tay. Chúng tôi biểu diễn các nhạc cụ truyền thống, tôi bán hàng lưu niệm, hãy giúp chúng tôi. Nghe thì có lý, ăn xin cũng cần lịch sự và lịch sự mà vẫn ăn xin được như ở Angkor cách Biển Hồ 15km, như nhiều nơi trên thế giới… Nhưng cái không đúng nằm ở chỗ: Biển Hồ mênh mông, chứ không có cổng vào cổng ra, có gốc cây cổ thụ tỏa bóng ai cũng muốn dừng chân như ở Angkor, để rồi treo biển “Xin hãy giúp chúng tôi”. Nếu không có sự đeo bám chát đắng kia, thì làm gì có chuyện cả đời cả kiếp này tôi đã từng lang thang Biển Hồ rồi đem phát đến đồng tiền lẻ và hơi lẻ cuối cùng của mình cho những người đồng hương trên đất khách quê người kia?
Nghĩ đi rồi lại nghĩ lại. Trăn trở rồi trách móc. Có lúc thấy xấu hổ, tủi hờn. Có khi ứa nước mắt thương cảm. Mỗi lần xem lại những bức ảnh Tonle Sap, mỗi lần trên ước vọng lang thang khắp địa cầu mà chợt gặp một cái Hồ rộng như Biển đi mãi không đến bến bờ, tôi lại nhớ nhóm đồng hương trên Biển Hồ, lại thấy cay xè trong mắt. Thương rồi trách, càng trách lại càng đau thương. Biển Hồ, nước thì ngọt đấy, mà sao chát đắng.
Đ.D.H
Kèm chú thích cho chùm ảnh.

Chim cá tiến vua cùng khóc trong hũ rượu…
Tôi có anh bạn từng đi và nghiên cứu khắp hơn 80 nước trên thế giới. Một lần vui chuyện, lấp nhấp tí “rượu dân tộc” ở Hà Nội anh ta nhận xét rất đáng giật mình: Tớ đi nhiều nhưng chưa thấy nơi nào người ta nhét đủ thứ từ hổ báo hươu nai cho đến ong đất, dế mèn, rồi chim cá tiến vua, rồi cây lá, thân rễ cây thuốc phiện và trăm thứ bà rằn khác…vào hũ “rượu dân tộc” như ở ta. Đúng là sơn hào hải vị của Việt Nam, có hẳn một xê-ri các thức được tiếng là “thời trân” danh bất hư truyền, đến vua chúa ngày xưa cũng phải bắt con dân của mình nai lưng lên rừng xuống biển kiếm tìm về để tẩm bổ. Ví như “chim cá tiến vua” với chim sâm cầm, cá anh vũ, hoặc bộ lòng cá chiên. Để đến nỗi, bây giờ các món này đều bị lùng tìm kiểu tàn sát, hủy diệt. Thật khó để không buồn và xót xa cho những gã trọc phú đang mải mốt xui thợ săn đi bắn sâm cầm về “tửu táng”.
Dường như, từ trên tivi cho đến hàng quán vỉa hè bệ rạc nhất, người ta đều thi nhau quảng cáo các thứ xoay quanh công dụng “tráng dương bổ thận”. Cũng khó ai có thể tưởng tượng được, có gã quái dị đem bắt cả đàn cá anh vũ với những cái mõm chù chù như mõm lợn ỉn về thả vào bình rượu “cường dương” tả pí lù. Sao mà thiên hạ bây giờ mải mê “kích dục” thế nhỉ?
Một con cá đổi lấy ba chiếc công nông!
Những chuyến theo thợ săn cá Anh Vũ dọc sông Gâm, sông Lô, sông Nho Quế, sông Đà và vạch mặt những trò bầy hầy lừa đảo khách thích làm “vua” ở nhiều tỉnh thành luôn để lại trong tôi cảm giác bi hài. Đám “phá sơn lâm, đâm hà bá” đang muốn lộn ngửa sông nước lên, bới bùn, tát nước, bắt bằng được những “quái vật” sông hồ. Đó là những con cá chiên khổng lồ, có khi nặng 50kg đến 70kg, to như một thây người nằm sấp. Có khi tròn lẳn, nhẵn thín, đen kịt như quả bom tấn hoen gỉ ngâm nước. Khi nó lại bơi lù lù, đen nhánh như khúc đại thụ mục ruỗng lập lờ trôi dưới đáy sông.
Cung, súng bắn tên của Trung Quốc được tuồn về. Mỗi mũi tên sắt có ngạnh dài và dây buộc để bắn trượt hay bắn trúng thì vẫn không bị mất vũ khí. Bắn! Máu cá loang đỏ mặt sông. Cụ cá già nua quẫy đạp bi tráng. Tàn nhẫn nhất vẫn là trò dùng mìn, dùng xiết điện dí thẳng xuống nước, khiến vạn vật của thủy giới cùng chết ngắc. Các báu vật của lòng sông bị phanh thây, thứ “tiến vua” quý giá, nghe đồn là bộ lòng cá chiên. Dạ dày cá to như cái bong bóng lợn. Lòng cá dai và giòn, người ta phải vuốt, lộn, bóp muối như làm lòng lợn. Có khi, một bộ lòng cá thái ra, xào được ba đĩa tây.
Con công chết vì bộ lông đẹp, con chim sáo chết vì tiếng hót hay. Và bây giờ cá tiến vua tuyệt diệt vì cái tiếng vua chúa ngày xưa có thò mồm vào. Một con cá chiên già nua với những thớ thịt vàng như nghệ và bộ lòng tương truyền là thứ tiến vua kia có giá vài chục triệu đồng. Có khi một “con cá lá rau” bắt được ở nơi sông hồ chẳng của riêng ai, đem về đổi được hai ba cái công nông. Các nhà khoa học ở Viện thủy sản kêu trời, vì cá quý sắp tuyệt diệt. Trong bối cảnh ấy, số phận cá Anh Vũ mới thật thảm thương. Dữ dằn như cá chiên còn chết, huống kể gì đến Anh Vũ, cái loài mỏng manh yếu ớt, con to nhất cũng chả mấy khi nặng quá một cân. Cụ Nguyễn Trãi, cụ Lê Quý Đôn đều viết, cá Aanh Vũ sống ở ngã ba Bạch Hạc, sở dĩ ăn rễ cây chiên đàn nghìn tuổi rồi thụ khí thiêng vùng đất huyền sử mà trở nên thiêng quý, là thứ tiến vua. Thế là vua phong kiến xưa có cả “chỉ dụ” bắt người ta cống cá Anh Vũ, cống chim sâm cầm. Xưa, dân thôn lành lẽ tết lưới đan rọ thô sơ mà bắt cá, cái việc “khai thác nguồn lợi thủy sản” bấy giờ, nói như ngôn ngữ bảo tồn của nhân loại tiến bộ bây giờ là: “sử dụng bền vững tài nguyên”. Chim cá tiến vua chỉ thật sự rơi vào thảm kịch tuyệt diệt khi con người sử dụng máy móc, điện đóm, vũ khí tối tân và thả rông ham muốn ích kỷ của mình để…tàn sát. Xiết dây điện để trần xuống nước giết chết cả trứng cá và bất cứ ấu trùng nào của thủy giới. Họ làm tất cả, bất chấp ngày mai chính họ và cả loài người này, có thể không còn một ai được trông thấy cá chiên và cá Anh Vũ nữa.
Những chú sâm cầm bị chặt chân ở Hà Nội
Thế rồi hàng quán khắp Việt Trì, Tuyên Quang, Hòa Bình, Hà Nội…rộ lên phong trào “ăn món của vua”. Đám con buôn đem cá trắm, cá dầm xanh, cá trôi ra bảo là Anh Vũ đấy. Người lắm tiền muốn thử nếm thì không phân biệt được con diếc với con rô, huống hồ là thứ thời trân bước ra từ huyền thoại như Anh Vũ. Thế là đem tiền nhiều triệu ra ăn cá trôi nuôi bằng cỏ rả, bằng cám “Con cò” và phân lợn ở các cái ao tù. Vừa ăn vừa tấm tắc nó là “cá tiến vua”, ăn thế này thì có nhẽ mình được làm vua đến nơi rồi. Và họ nghĩ kế mua vài con cá tanh òm về thả nó “bơi” trong hũ rượu, hạ thổ một năm rồi òm ọp uống để cải thiện “dương sự”.
Lại nói chuyện lừa. Có một dạo, ở cửa ngõ phía Tây Hà Nội, rồi cả ở chỗ Hà Đông, khu Công viên Thống Nhất, chỗ Bách Thảo, xuất hiện đám người chuyên bán “chim sâm cầm tiến vua”. Những con chim vẫn đi lại loăng quăng vật vạ, nhưng cơ thể thì trụi không còn một sợi lông. Người bán và người mua giữa thủ đô khi ấy đều quá man rợ. Người mua luôn yêu cầu người bán vặt hết sạch lông của lũ đặc sản chim trời để về nhà đỡ phải…bẩn tay. Vặt sạch, lông chim bay tơi bời trên phố xá, nhưng người bán phải để cho chim vẫn sống, để chắc cú là mua về còn có thể “tươi ngon” cắt tiết được. Thành thử, chim trời cứ phải trụi lông như một người gầy gò, trần truồng, kiệt sức đang loạng choạng đi lại trên rìa phố hun hút gió mùa đông. Đám con buôn rao: “Chim sâm cầm này là thứ quý để tiến vua đấy. Bọn em khổ sở mới bắt được, các bác chỉ việc bỏ tiền ra là bỗng dưng thành…ua chúa. Chứ xưa thì vua…Tự Đức mới được ăn!”. Nhiều người biết chút kiến thức về chim sâm cầm đã đòi xem chân chim. Nghe nói trong muôn loài chim chóc, gia cầm, chỉ có duy nhất chim sâm cầm là các ngón chân của nó có ba cái màng xòe ra mà màng nào cũng tròn như đồng tiền xu. Mỗi ngón chân nhất định có ba “đồng tiền xu” màu xanh nõn chuối như vậy. Không giống với bất cứ loài vật nào trên thế gian.
Bọn bán chim và người mua chim đôi khi biết rõ điều đó. Nên đám con buôn leo lẻo: “Chân con sâm cầm là bổ nhất, bọn em đã cắt ra dành ngâm rượu cho thật ngấu rồi bán riêng. Đây là hũ rượu ngâm chân sâm cầm. Còn cả con chim ăn rất bổ, bộ lòng nó bé xíu và dai ngoét, mật nó ngâm trong rượu thì tuyệt cú mèo, đảm bảo ông uống bà khen. Vua ngày xưa toàn phục vụ cả trăm bà ấy chứ”. Và người ta mua tơi tới. Mua mà không biết rằng, thiên hạ phải chặt chân con chim kia trước khi đem bán, bởi vì chim đó một trăm phần trăm là chim cuốc và vịt trời. Ngón chân cuốc, chân vịt trời (và những loài khác) thì màng của nó không tròn như đồng xu, nên mới phải chặt vứt đi. Với giá cắt cổ 500 nghìn đến một vài triệu đồng một con “chim tiến vua” giả, “cá tiến vua”…lừa, nhiều thợ săn, lái buôn dạng này đã xây nhà lầu và mua xe hơi ngon lành. Và có hôm, họ lái xe, đeo súng đắt tiền, cho tôi đi theo xem họ tàn sát chim tiến vua.
Sự thật là vua Tự Đức còn có cả chỉ dụ yêu cầu dân chúng ở làng Nghi Tàm ven Hồ Tây (Hà Nội) phải cống nạp 10 đôi chim sâm cầm mỗi năm, bắt đầu từ năm 1847. Sâm cầm là giống chim di cư, hằng năm bay dọc trái đất để chạy theo nhịp điệu mùa và nhịp điệu thức ăn. Sâm cầm tương truyền sống lâu trên dãy Trường Bạch của xứ Cao Ly phương Bắc, ăn củ sâm quý nên cơ thể nó chứa bổ dưỡng ở đủ mọi nhẽ (chiết tự ra: sâm là củ nhân sâm, cầm là con chim). Thế nên người đời tiếp tục tàn sát giống chim lạ và quý này, cho đến khi người ta đều tin rằng nó đã tuyệt diệt. Tuy nhiên, sâm cầm là chim di cư, cứ đầu đông hằng năm, trong se lạnh và trời ong ong chút sương mù là chúng lại di cư qua nước Việt Nam. Người Việt dù ích kỷ và nhẫn tâm nhất thì cũng không thể bắn, bẫy hết được sâm cầm. Bởi từ trên núi Trường Bạch, quê hương của giống nhân sâm quý nhất thế giới, sâm cầm còn đi qua hàng chục quốc gia khác, Việt Nam chỉ là một bến đỗ tiếp nhiên liệu (thức ăn) để tiếp tục đốt mỡ thiên di. Việt Nam xử ác với sâm cầm, nó không dừng lại ở nhà ga nước Việt nữa. Và thời gian vừa qua, nạn săn bắn được kiểm soát, súng tự chế được vận động giao nộp khá triệt để, sâm cầm đã trở lại.
Sâm cầm chưa dám về Hà Nội ồn ào, nhưng dọc vùng Phú Thọ, Yên Bái thì đã lác đác vài đàn chim quý. Sâm cầm bay như một cơn mưa với những hạt nước khổng lồ đen nhưng nhức. Nó sà xuống ăn chung với đàn vịt trời, đàn vịt nhà. Giống như các loài chim di cư khác, sâm cầm rất lành, rất ngốc nghếch. Nó không có sự đề phòng với súng săn, lưới ụp. Đám thợ săn giàu có đỗ xe, khoác súng hơi 12kg, súng tự chế bắn đạn hoa cải loại đạn lớn. Họ ngụy trang bằng lá lẩu khắp mình, rồi bơi ra mặt đầm. Súng của họ đạn ria bắn thành vòm tròn, một lần xiết cò có thể giết chết cả một bầy chim, bắn trượt khó hơn bắn…trúng. “Sâm cầm nó ngu lắm, đã gặp là bọn tớ bắn chết! Nhưng ít khi gặp lắm. Chứ gặp luôn có mà giàu to”, một thợ săn nói.
Khi bị bắn, chim cứ nổi trên mặt nước, nổi ba ngày thì lông của nó cũng không ướt. Lông chim bết và dai, cực kỳ khó vặt, đôi khi không thể nào nhổ ra được. Lòng chim sâm cầm bé xíu, dai ngoét như dây dù. Có khi hứng chí thợ săn nhậu một lúc cả đàn chim tiến vua, rồi tò mò nhằn từ chân chim ra những cái vòng sắt ở đó có ghi chữ Tây, số hiệu rất ngộ nghĩnh. Bọn họ không biết rằng đó là thiết bị mà các chuyên gia quốc tế đeo vào chân chim để nghiên cứu, ở đó có tên trạm đã bắt và đeo vòng cho chim, có mã số theo dõi bệnh tật, cân nặng, thói quen di cư của sâm cầm. “Phẩm tiên đã đến tay phàm”, tiếc thay, tất cả đã chết chìm trong hũ rượu. Người ta dặn nhau, sâm cầm quý nhất là cái mật của nó, nhớ để nguyên mà…tửu táng.
Đàn sâm cầm đã trở về. Cá tiến vua cũng chưa tuyệt diệt. Nhưng chẳng bao lâu nữa, có lẽ tất cả chỉ còn trong…sử sách. Tôi đã rùng mình như thấy hết cái hùng thiêng của thiên nhiên xứ sở khi cầm trong tay, chụp bức ảnh con cá Anh Vũ “tiến vua” đúng như sử sách và tài liệu khoa học mô tả. Vì ăn rêu đáy nước, vì sống ở nước xiết cần bám miệng vào vách đá liên tục, nên miệng cá anh vũ loe ra, dày lên, chù chù như mõm lợn ỉ. Tôi chưa từng nghe nói, chưa tìm thấy trên mạng một bức ảnh chụp được cái mõm một con cá Anh Vũ đích thực như thế. Tôi cũng chứng kiến những cỗ tủ lạnh, những dãy hầm rượu rao bán tiền triệu/hũ mà ở đó đen nhoáy, rũ rưỡi toàn chim sâm cầm đã chết. Để rồi lòng chợt tuyệt vọng tự hỏi lòng: sao bây giờ người ta mua súng săn, súng đạn hoa cải dễ thế. Thợ săn đi cùng tôi chứa trong nhà cả chục khẩu súng, cả mấy tải đạn. Họ tự nhồi đạn rồi xiết cò đùng đoàng. Súng và thuốc nổ ấy đã và sẽ là một hiểm họa lớn, không chỉ tàn sát chim sâm cầm hay cá tiến vua.
Đỗ Doãn Hoàng
Kèm theo chùm ảnh

Ăn rác, đốt nhà, đánh mẹ, vác cuốc đào mả bố và mả ông bà…
Bài và ảnh: Diệu Tâm - Khởi Quang
Ông Nguyễn Văn Độ, Tết 2012 này bước sang tuổi 55; nhà ở khu 10, thị trấn Đông Phú, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ. Người thân, xóm mạc và chính quyền cơ sở, ai cũng thở dài: lão Độ thuộc dạng “điên hết cỡ”. Hàng ngày ông Độ đi ra bãi rác thối tha nằm ngay cổng chợ huyện, bới nhặt và thản nhiên đút bao nhiêu xú uế vào miệng nhai nuốt ngon lành. Cái gì chưa ăn hết, như con gà chết, con chó chết, ông bỏ túi mang về cất giấu trong “địa đạo” đào như thời chiến tranh trốn B52 ở vườn nhà. Hứng lên ông bắt ốc sên về làm “lẩu” ăn với củ chuối, trời nóng thì ông ở trần truồng lội ủng oẳng suốt ngày đêm dưới ao, bảo là “cho nó mát”. Đã 4 lần ông châm lửa đốt nhà để…xem tro, ai ngăn cản là ông chém. Hoặc rỗi rãi vác cuốc đi đào mả bố và mả ông bà mình lên để xem… xương.
“Điên” đến mức người có liêm sỉ phải thấy… xấu hổ !
Cụ Hưởng thấy con trai đốt nhà, đảo mả chồng mình thì chạy ra can ngăn. Độ bổ cho mẹ già 80 tuổi nhát cuốc, bà cụ bất tỉnh nhân sự; đi viện mất 6 tháng mới sống sót, tiêu tốn gần 30 triệu đồng, nợ ấy chưa tài nào trả hết. Có khi ông Độ dắt trộm trâu nhà bố vợ đi…bán chơi, thế là công an về bắt. Cả lần đánh mẹ đẻ mình dã man, cả lần dắt trộm trâu của bố vợ đều khiến ông Độ bị tòa tuyên án, con người “điên đến mức không thể điên hơn” này cũng vui vẻ đi ở tù. Bệnh viện tâm thần Phú Thọ, năm 2010, trước sự kiến nghị của chúng tôi đã về giám định cho ông Nguyễn Văn Độ, có văn bản chính thức kết luận rõ: Nguyễn Văn Độ bị tâm thần phân liệt thể nặng. “Tuyên bố” vậy thôi, người ta vẫn để mặc đồng bào mình (ông Độ) sống như con vật, tiếp tục đánh mẹ đẻ và ăn rác rưởi. Điều đó khiến những người có liêm sỉ phải cảm thấy xấu hổ.
Lần đầu xâm nhập lãnh địa của người điên kia, chúng tôi phải nhờ công an thị trấn Đông Phú đi cùng để đề phòng bất trắc. Bởi ông Độ từng đánh nhiều người trong xóm; đến mẹ đẻ ông - cụ Nguyễn Thị Hưởng hơn 80 tuổi đầu, bước đi lẩy bẩy, giọng nói thều thào thế kia ông Độ “điên” còn không tha, nữa là gã nhà báo ở tận đẩu đâu tìm đến như tôi. Ông Nguyễn Văn Hữu, em ruột ông Độ, sống kề ngay bên, cũng năm thì mười họa mới dám sang ngó anh trai. “Tôi ngó vì, nói nhà báo thông cảm, nhỡ anh ấy chết thối trong hầm hào công sự anh ấy đào mà mình không biết, thì phải tội lắm”, ông Hữu khóc, “Chứ ông ấy đánh, tôi sợ lắm. Bao năm nay, vợ tôi không dám bén mảng sang thăm mẹ chồng và anh chồng lần nào, dù chỉ cách nhau chưa đầy trăm bước chân. Anh ấy nhìn thấy vợ tôi là vác gậy đuổi. Bà hàng xóm dắt xe qua đường, nơi anh Độ vẫn ngâm mình dưới ao và ở truồng từ sáng đến tối, thế là bị anh ấy đánh thâm tím mình mẩy, phải vứt bỏ xe mà chạy”. Ông Hữu chỉ cho tôi khu mộ của bố mình (cũng là bố ông Độ). “Nói có mồ mả bố tôi và ông bà tổ tiên nhà tôi. Tôi đau lắm. Bố tôi chết, anh ấy đào bung cả quan tài ra, đòi xem xác bố, “xem nào, có khi bố chết vì bị…ai đó giết”. Anh ấy bị hoang tưởng mà, gia đình đi cầu cúng khắp nơi vì nghĩ là anh ấy lấy vợ miền ngược bị người ta “chài”. Bố tôi chết già, bố hiền lành cả huyện này biết, làm gì có án mạng nào. Đào xong mả bố, anh ấy còn đào cả mồ mả ông bà tôi, đào tung cái “nghĩa trang dòng họ” lên. Rồi xòe diêm đốt nốt cả nhà, bốn lần đốt nhà rồi. Anh ấy bảo đốt nhà để xem tro”.
Cái việc ông Độ điên ra sao trong suốt hai chục năm qua, thì cả huyện Sông Thao cũ và huyện Cẩm Khê bây giờ, chắc chắn không ai lạ gì. Cái lạ ở đây là, lẽ ra cần một chính sách chăm sóc, quản lý người điên chu đáo và tử tế hơn; thì với cán bộ cơ sở và bà con, ai có thân người ấy lo, ai ăn rác rưởi và xú uế ở giữa chợ huyện là việc của người ấy, ai đào mả bố đòi đập chết mẹ là việc người ấy tự nguyện tìm lối…đi ở tù (?). Vừa rồi, trước sự kiến nghị của nhóm phóng viên chúng tôi, Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Phú Thọ, ông Hùng đã về tận nhà ông Độ thăm, khám bệnh, giám định cho “người điên”, cơ quan hữu trách đã chính thức kết luận: Nguyễn Văn Độ là một người bệnh tâm thần phân liệt cỡ nặng. Cần công nhận là người điên, đưa đi trung tâm bảo trợ xã hội gấp, kẻo ông ta sẽ chết vì tàn lụi trong điên dại, kẻo ông ta sẽ xâm hại tất cả những người xung quanh trong vô thức. Họ nói vậy nhưng có thể nhiều năm nữa họ vẫn chưa làm. Chỉ có một điều chắc chắn, ông Độ là người điên.
Nín thở khám phá “lâu đài” và “địa đạo” của người điên hết cỡ
Tôi bước dò dẫm, nín thở. Em dâu ông Độ đưa tôi đến cổng nhà mẹ chồng là chạy biến mất, chị đi rồi, các tiếng “sợ lắm, sợ lắm” vẫn văng vẳng bay lại. Đường vào nhà phải trèo qua các vở đất nát bươm. Có lần bà Hưởng hơn 80 tuổi phải bắc thang mới đi từ nhà mình ra ngõ được. Bởi cứ ăn no rác rưởi là ông Độ lại vác cuốc chim, xẻng và quang thúng đi đào “hầm”. Ông đào toàn bộ vườn và đường ra cổng dài cả trăm mét của nhà mình thành…ao hồ. Đến mức bờ rào nhà hàng xóm đã cao, nay phần móng lại bị đào khoét sâu hắm, nó cứ chênh vênh như bức tường thành trại giam. Bà Hưởng gần đất xa trời, yếu ớt lẩy bẩy, cô em gái ông Độ ngoài 40 tuổi chưa bao giờ biết đi, biết nói, thế thì chẳng miêu tả cũng đủ hiểu cuộc chung sống với người điên đào hầm khoét ngạch kia nó…“địa ngục” tới mức nào.
Cạnh nhà ông Độ là một hộ buôn bán phế liệu. Họ sợ bị người điên đánh, nên rào ô sắt mắt cáo ở chỗ tiếp giáp với nhà ông Độ rất kỹ càng, họ tự bảo vệ rất cẩn trọng. Bà Hưởng lập cập tiếp khách lạ bằng những tiếng hờ não ruột: “Tôi đang đói quá, chả ai nấu cho tôi ăn, cũng hết tiền rồi. Nó đào hang như con don con dúi ngoài vườn ấy. Tôi góp ý gì là đừng đốt nhà, thế rồi nó chém tôi. Giờ tôi ra ngoài ấy mà nó lại chém thì chết. Nó đốt nhà mấy lần rồi, nó đào mả chồng tôi lên, tôi có dám nói gì nữa đâu. Nó đánh tôi vào chỗ đầu này, 6 tháng nằm viện mà bây giờ da thịt chưa liền, đầu tôi vẫn bốc mùi thối lắm nhà chú ơi”. Căn phòng thối inh. Toàn mùi nước đái lưu cữu. Bà Hường không đi được nữa. Dưới sàn nhà là một người phụ nữ hơn 40 tuổi bò lổm ngổm, mặt mày ngơ ngẩn, mũi dãi lòng thòng, . Từ lúc sinh ra, Cúc (tên người con gái bà Hưởng) đã bị bại não, teo chân, câm điếc và động kinh.
Đeo một cái máy quay bật chế độ tự động hoàn toàn ở trước ngực, tôi bước đi nhon nhón (tôi làm vậy vì sợ mình không đủ thời gian quan sát kỹ khi ông Độ đột ngột xông ra hoặc từ ngoài bãi rác trở về; sau này mở máy xem lại, như phim khám phá các “kỳ tích của người điên hết cỡ”). Từ trên khoảnh vườn bát ngát rau khoai lang mọc hoang khô cằn nhìn ra, tuyệt đối không thấy lều lán gì. Chỉ lúp xúp ít lá chuối khô rải trên mặt ruộng khoai lang. Hóa ra đó là nóc các hầm “người điên” trú ẩn: ông Độ đào hầm trong lòng đất mà sống. Nóc hầm chính là mặt vườn, ở đó phủ lòa xòa lá chuối. Khung gỗ xếp thành giàn ở độ cao bằng với mặt vườn để nâng đỡ “mái nhà” lá chuối. “Nhà” hoắm vào trong lòng đất. Tôi trèo xuống con đường đầy bùn đất nhão nhoét do ông Độ đào bới trong mưa rào trung du. Mấy ụ gạch rêu phong lở lói, lại thêm cái vườn chuối rậm rịt tối om, từ một chòm lá xanh rủ xuống vài “bông” hoa chuối đỏ tươi, khiến cho “khu thái ấp người điên” giống như một khu phế tích cổ với tường thành rêu phong. Nếu không xét bản chất vấn đề, thậm chí còn có thể thấy đó là bối cảnh sáng tác ảnh khá…lãng mạn.
Nhưng, chỉ đi thêm vài bước nữa, thì mùi khét và khăm khẳm ngày càng nặng. Trước cửa hầm là vườn chuối rộng mênh mông. Có lối mòn nhẵn thín đi xuống ao, giống như “hoang thú” vẫn thường qua đây và để lại nhiều dấu vết lạ. Trong hầm có một cái “giường cá nhân” kê bằng gạch, “lát” tre nứa ọp ẹp, phủ màn tuyn màu cháo lòng, bốc mùi khăn khẳn. Màn này ông Độ nhặt ngoài bãi rác về. Màn bẩn đến mức, tôi không tài nào biết trong đó có ai đó đang ngủ hay không. Nóc hầm treo lủng lẳng các hình con vật đồ chơi sặc sỡ. Có con lợn to như lợn thật làm bằng cao su màu đỏ rợn người cứ tòng teng trước mắt tôi. Cái này cũng là đồ nhặt về từ bãi rác. Góc này là nải chuối chín vàng, cũng treo lên theo lối đồng bào vùng cao bán chuối ngoài chợ. Nền đất ẩm ướt. Tôi sững sờ, có cảm giác như mấy chục người đang ăn cỗ trong lòng “địa đạo”, khi trông thấy chừng 30 đôi dép xếp ngổn ngang ở gần chiếc giường đơn. Hóa ra ông Độ có thú vui đi nhặt dép đứt về cọ rửa và trưng bày. Quần áo rách bới được từ thùng rác, ông Độ cũng treo trên vách hầm, phủ nilon ở ngoài (chắc sợ chúng bị ẩm ướt hoặc nước mưa xối vào). Rùng mình nhất là bộ sưu tập dao kéo. Tôi nghĩ đến cảnh ông Độ hoặc ai đó xé màn lao ra cầm dao kéo và tấn công vị khách không mời mà đến. Chắc chắn có người trong lều, tôi chắc mẩm. Bởi có ngọn khói khét lẹt bốc lên, trông có vẻ mơ màng lắm, họ đang nấu lẩu ốc sên hoặc đang sưởi trong tiết trời mưa gió. Ông Độ đã xây một hỏa lò như cài lò nấu chảo gang mèn mén ngô của người Mông ở vùng cao. Trong hỏa lò là nilon và rác rưởi bẩn thỉu được đốt lên len lén. Đốt lửa theo kiểu giữ ấm cho địa đạo. Trên bếp có cái nồi gì bé xíu, đen nhẻm. Dăm bảy cái nồi con con xếp hàng ngang, lửa ủ trong hỏa lò có lẽ đã lâu lắm. “Củi” là rẻ rách và nilon bẩn thỉu.
Ông Độ nhặt rác về để trưng bày và để đốt chơi. Ông thường lấy nước ao bỏ vào trong các cái nồi bé xíu, đốt nilon bên dưới rồi ở trần truồng đi quanh vườn vừa nhẩn nha chơi vừa nhặt tìm ốc sên thả vào nồi nước nấu “lẩu”, rau và thịt là những thứ cặn bã người ta vứt ngoài bãi rác ông nhặt về, hoặc là củ chuối trong vườn. Ông cứ đào rồi cắt dần củ chuối ăn, đến lúc các cây chuối đổ gục hoặc chết đứng cả loạt. Chúng tôi chụp bức ảnh ông Độ bới rác ở nơi trung tâm nhất, chính gần bưu điện huyện Cẩm Khê mà bất giác thấy mình thật…bất nhẫn. Sao lại chụp ảnh rồi ngắm nghía đồng loại của mình đi ăn rác rưởi như con chó hoang thế? Sao vạn vạn người qua lại ven Quốc lộ này, không ai thấy buốt lòng và nghĩ rằng cần phải ra tay, phải kiến nghị có cách gì để cứu nạn nhân điên loạn kia? Nếu ông Độ là bố, là anh, là ruột rà máu mủ hay bạn hữu của ai đó trong những người đang viết hoặc đọc bài này thì sao nhỉ?
Đứa con trai từ cũi chó xông ra tìm cứu được bố “điên” và mẹ bị bán ra nước ngoài
Lần khác, Nguyễn Văn Mạnh, con trai ông Độ đã đưa tôi vào căn hầm phủ lá chuối đào ngoài góc vườn thăm “người điên hết cỡ”. Mạnh ngoài hai mươi tuổi, cậu ta tiết lộ với tôi tất cả những “kiến thức” vừa mô tả về căn hầm người điên. Mạnh chui vào màn, ông Độ ốm không dậy được, ông nhìn con đờ dại, và bố con ông nói chuyện với nhau rủ rỉ mãi. Nhưng Mạnh bảo, ông chả biết gì, nói lảm nhảm, chửi lảm nhảm vô thức. Ông bảo Mạnh “mày cút đi, mày là thằng nào vào lều của tao, dạo này mày có khỏe không, vợ con mày ổn cả chứ”. Ông Độ nói văng mạng, không biết Mạnh là con trai mình, càng không biết cậu cứ đưa người yêu về là cô ấy nhìn thấy người điên ăn rác rồi… biến mất vĩnh viễn. Kể đến đây, Mạnh rỉ nước mắt ngồi im.
Mạnh bảo, nếu ngoài bãi rác chợ huyện mà không có bố em, thì ông chỉ ngâm mình dưới ao hoặc trong hầm. Cả xã hội này, chắc chắn chỉ có một mình Mạnh là đủ tự tin bước vào căn hầm của Nguyễn Văn Độ. Ông Độ đánh gần chết mẹ mình, nhưng ông ta tuyệt đối không bao giờ tấn công con. Cậu bé Mạnh từng theo mẹ chạy loạn lên tận Bắc Ninh, khi bố phát bệnh điên đánh đập bà quá dã man. Sau bà bị lừa bán sang Trung Quốc, Mạnh bị nhốt trong một cái cũi chó, mỗi ngày cho ăn nửa bát cơm để chờ…bán nốt. Tình cờ bà ngoại của Mạnh nghe tin, thông báo cho lực lượng chức năng, “bắt” Mạnh về nuôi. Bảy tuổi, cậu bé theo bố lên miền ngược làm thuê. Đến lúc ông điên hết cỡ, không ai thuê nữa, thì bố con hồi hương trong…đói khát. Kể từ khi ông Độ đào hầm sống, ăn ốc sên và ngủ dưới ao, ngày đi ăn rác rưởi, thì Mạnh không dám ở gần bố nữa. Cậu bé bỏ học về Hà Nội làm thuê. Cách đây vài năm, khi bố cầm cuốc chim bổ vào đầu bà nội, bố đi tù vì cố ý gây thương tích, thụ án ở trại giam Tân Lập của Bộ Công an; thì Mạnh vừa đi thăm bố vừa đi…cứu sống bà nội. Bà Hưởng nằm dăm bảy tháng, từ viện huyện Cẩm Khê, xuống Việt Trì và đi mãi Hà Nội, tiền viện phí mấy chục triệu bây giờ còn chưa trả hết. Nhiều ngày Mạnh chỉ dám ăn một cái bánh mỳ 1 nghìn đồng, van xin bọn lơ xe để nó cho đi nhờ vì trong túi không còn xu nào, cậu bé cứ đi như con thoi Hà Nội, Phú Thọ chăm bố và bà nội. “Em làm bất cứ nghề lương thiện nào, từ nhôm kính, bốc vác thuê, hàn xì thuê. Lương của em bây giờ là 1,5 triệu đồng/tháng. Em chỉ sợ bố em chết thối ở trong hầm mà không ai biết, thì có khi sau này em chết không nhắm được mắt. Em mang quần áo về, ông vứt bỏ, rồi đi nhặt giẻ rách về mặc. Em mua màn tuyn mới mắc cho bố thì bố đốt màn mới, đi bới màn bẩn ngoài đầu đường xó chợ về mắc lên nằm. Em chỉ ước bố em được đi…trại tâm thần. Em đã viết đơn lên huyện, lên xã, đã gặp lãnh đạo Bệnh viện tâm thần, Trung tâm bảo trợ xã hội để xin. Nhưng, người ta bảo phải…chờ”.
Có lúc, Mạnh buồn quá, nói vài câu uất ức hoài nghi về nhân cách người cán bộ cơ sở khi họ để một người “điên” tác oai tác quái như vậy mà không cho đi chữa bệnh, quản lý, chăm sóc theo đúng tiêu chuẩn của Nhà nước ta. Nhưng tuyệt đối tôi không thấy Mạnh văng tục. Ai cũng khen cậu bé ngoan, hiền, biết thân biết phận và rất mực thương yêu ông bố điên dại. Đặc biệt, Mạnh còn sang Trung Quốc tìm mẹ sau gần hai chục năm mẹ biến mất. Em thuyết phục mẹ về quê với em, mẹ con giờ khốn khó nhưng lộ trình tái hợp đang đến gần. Họ thường gọi điện cho nhau và khóc.
Có một sự thật còn buồn hơn cả sự điên loạn của bệnh nhân Nguyễn Văn Độ
Có lẽ đau đớn hơn cả sự điên dại ăn gà chết chó chết thối khắm ngoài bãi rác rồi đốt nhà, đánh mẹ, đào mả bố kia, chính là lối hành xử bất nhẫn của cơ quan chức năng địa phương, mà ở đây trực tiếp là phòng lao động thương binh xã hội và chính quyền thị trấn Đông Phú và huyện Cẩm Khê. Sau khi các nhà báo chúng tôi quyết liệt vào cuộc và trực tiếp kiến nghị, thì người ta mới dần dà nhận đơn, xét duyệt, mời Bệnh viện tâm thần và trung tâm bảo trợ xã hội Phú Thọ về khám rồi “phán” ông Độ bị tâm thần. Họ làm điều đó như một sự chữa cháy, cực chẳng đã. Nhiều nghìn ngày qua, nhiều năm qua, cả huyện và cả nhiều người có lương tri đi qua quốc lộ 32 đoạn Cẩm Khê này đều biết cái ông Độ “điên”, sao bây giờ những người hữu trách mới ra tay “cứu vớt”? Ông Lan, Chủ tịch thị trấn ra tay, ông Hùng, Giám đốc Viện tâm thần vào cuộc, phòng LĐTBXH huyện thì vẫn vô trách nhiệm ngồi chờ gia đình ông Độ hoảng hồn liên tục lên hỏi chính sách rồi bảo: “Chờ đã nhé”. Gia đình họ tuyệt vọng và oán thán. Chính sách nhà nước đã có, ông Độ đáng được hưởng, sao cán bộ lại “cắt” của con người tận khổ đó?
Bố đẻ ông Độ mất cách đây chưa lâu. Sinh thời, cụ cõng con gái bại liệt, điếc bẩm sinh đi lên thị trấn, lên huyện và lên cả tỉnh “xin” chế độ, người ta bảo về đi, ông chỉ biết khóc. Mãi vừa rồi, khi ông đã chết thì con gái ông mới nương nhờ được tí tiền chính sách mà lẽ ra cô ấy phải được hưởng từ…mấy chục năm qua. Còn bản thân người điên hết cỡ Nguyễn Văn Độ thì đến giờ vẫn “treo” cái khát vọng được là “người bệnh tâm thần” được phát thuốc, phát tiền, điều trị ở đó - dù đích thân giám đốc Bệnh viện đã về khám và kết luận bằng văn bản về chứng tâm thần phân liệt cần đưa đi trung tâm bảo trợ xã hội gấp. Mạnh, con trai ông Độ hằng tuần vẫn từ xới làm thuê dưới Hà Nội trở về vạch lá lẩu, rác rưởi, chui vào các căn hầm của người điên hết cỡ xem bố còn sống không. Rồi cậu bé lại lên gặp các cô các chú ở huyện hỏi, xem bố cháu được là người điên chưa, được có số tiền và số thuốc hàng tháng chưa, được đi trại điên chưa? Và họ lại bảo là “chưa”. Chao ôi cái thủ tục đáng sợ, thủ tục làm người điên, sao mà khó thế. Khi viết gần xong những dòng này, thì tôi lại nhận được tin từ con trai ông Độ: ông Độ tiếp tục đào nhà cửa thêm tan hoang, tiếp tục đánh mẹ mình - bà Hưởng hơn 80 tuổi - thâm tím hết cả mặt mày. “Còn cái chị Hương ở phòng LĐTBXH em thường lên hỏi chính sách, chị ấy bảo chị chuyển công tác rồi, hồ sơ bàn giao cho người khác”. Chả biết cô cán bộ ấy nói thật hay đó chỉ là một cách nói thoái thác. Rõ khổ!
Giá mà ông Độ có lúc nào đó bớt điên loạn, để đi hỏi rằng: tôi đã đánh mẹ tôi bất tỉnh nhân sự, vết thương nhiều năm chưa lành, tiền chạy chữa mấy chục triệu bao năm chưa trả hết; tôi đã ăn ốc sên và rác rưởi, cả gà chết chó chết ngoài bãi rác; tôi đã đốt nhà và đào mả bố, mả ông bà tôi - thế vẫn chưa phải là điên ư hả giời? Cái sự điên của ông Độ từng gây ra quá nhiều thê thảm cho ông, cho gia đình và xóm mạc; nhưng dường như những sự nhẫn tâm của người cán bộ “tỉnh táo” nó còn thê thảm hơn thế nữa…
Bà Lý, một người hàng xóm của ông Độ, kể: "Tôi sợ khi chứng kiến cuộc sống của ông Độ. Hàng ngày ông ta thường nhặt ốc sên sau đó múc nước ao tù luộc ăn sì sụp. Nhiều lần, tôi còn gặp ông ra bãi rác ở ngay đằng sau chợ Cẩm Khê nhặt những đồ ăn bẩn thỉu như hoa quả thối, thịt thối người ta vứt ở đó và ăn sống nuốt tươi tại chỗ. Nhìn ông ấy xé và ăn ngấu nghiến một con gà chết người ta đã vứt đi mà tôi thấy thương, dù gì đi nữa, ông ấy cũng là một con người!"

BOX (và ảnh)
Báo Tuổi trẻ Đời sống từng có bài viết và chùm ảnh về người điên bị cùm chân, nhốt trong căn nhà hôi thối suốt gần 7 năm trời ở xã Phú Lạc, huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ. Nhà ông Lê Văn Phiên, 77 tuổi, có 2 người con là Lê Văn Nghĩa, Lê Văn Nga và Lê Văn Tuấn đều bị điên nặng. Lê Văn Nghĩa giết vợ ném xuống giếng. Lê Văn Tuấn suốt ngày xõa tóc nằm ngoài bụi tre hò hét. Lê Văn Nga đâm cả công an xã, bổ vỡ đầu bố đẻ là ông Lê Văn Phiên, đánh hơn chục người hàng xóm, trộm cắp như một thứ bệnh thâm căn cố đế. Nga bị gia đình và chính quyền địa phương đóng cùm dài 3m, gông hai chân lại suốt gần 3000 ngày qua. Sau khi bài báo đăng, cơ quan chức năng đã đến thăm hỏi, phá dỡ cùm, đưa Lê Văn Nga đi khám bệnh, cấp sổ “tâm thần”. Bây giờ hàng tháng Nga được nhà nước cấp gần 300 nghìn, kèm theo thuốc điều trị miễn phí, được hưởng các quyền lợi khác như một bệnh nhân đặc biệt. Nhiều nhà hảo tâm đã tìm đến giúp đỡ gia đình ông Phiên, ông đã có vài chục triệu đồng để sửa chữa nhà cửa, chăm sóc 3 đứa con điên.

Nhà sử học Lê Văn Lan:
Ký ức “độc bản” về vẻ đẹp đã tàn phai của những cái Tết Hà Nội



Thời xưa tấm lòng người ta thong thả hơn bây giờ
Nhà sử học Lê Văn Lan: Tết đến bao giờ cũng rất vui, vui theo lối rất…Hà Nội. Có điều là Hà Nội thời ấy rất khác với Hà Nội bây giờ. Xưa, ngày Tết người ta chỉ tập trung vào chuyện nhà chứ không phải chuyện phố phường, lại càng không phải chuyện thành phố. Ngày ấy có một quan niệm rằng chỉ những kẻ vô công rồi nghề, “sống vô gia cư, chết vô địa táng” thì ngày Tết mới lang thang ngoài đường, còn những người có gia đình dứt khoát là ở nhà. (Bây giờ thì người ta cứ ào ào ra phố, khiến đường đi lối lại tắc tị kéo dài). Ngay cả những người đi làm ăn xa cũng phải đánh đường, “lặn ngòi ngoi nước” làm thế nào để về nhà.
Hồi tôi còn niên thiếu, Hà Nội đón Tết tuyệt đối không có chuyện cộng đồng, nhà nước đứng ra tổ chức Tết. Chuyện tràn cả ra ngoài đường phố như bây giờ lại càng không. Hồ Hoàn Kiếm ngày ấy, Tết đến vắng tanh như chùa bà Đanh. Tất cả mọi người phải về nhà, thậm chí đóng cửa lại, vẽ cung tên, rắc vôi bột trước cửa để trừ tàvà được bảo vệ. Vì ma quỷ thường vào bằng lối cửa chính. nên phải vẽ cung tên rắc vôi bột cho chúng sợ. Cửa đóng lại, từng gia đình với nhau cho đến thời điểm quan trọng nhất là 30 Tết.
Vẽ cung nỏ và mũi tên bằng vôi bột trước cửa đã không còn nữa. Ngay cả lễ cúng gia tiên, hình như bây giờ người ta cũng thay đổi, cũng quan niệm khác đi mất rồi?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Bây giờ người ta lại cúng gia tiên nhầm vào buổi tối. Thực ra nguyên tắc cúng gia tiên là vào buổi trưa để dôi ra một khoảng thời gian từ trưa đến tối để làm giờ thiêng, giờ lành, giờ yên tĩnh; lúc ấy mọi thứ mới lắng xuống được. Còn lễ cúng gia tiên vào buổi tối thì cận giao thừa quá, người ta không còn dư dả thời gian nữa. Thời xưa hình như thời gian dài hơn bây giờ. Và tấm lòng người người ta cũng thong thả thế, thành ra cỗ gia tiên là trưa 30 Tết.
Tết đến, gia đình nào cũng phải có mía tím ở hai bên bàn thờ (phải là mía tím chứ không được là mía xanh). Bởi mía có các đốt gợi hình ảnh những bậc thang. Thiên nhiên ở ta lại không cây nào có đốt rõ mà kích cỡ lại vừa vặn như vậy. Đốt tre, đốt trúc cao quá, xa quá, tổ tiên dùng thang đó dễ trượt chân, mỏi chân quá có thể ngã. Nhưng đốt mía thì vừa bước chân của các cụ. Cây mía tím vừa là dấu hiệu của việc tưởng nhớ cội nguồn (sự du nhập của cây mía), đồng thời phát triển thành bậc thang, để những bước chân tổ tiên phiêu giáng đâu đó thì về ngự ở ban thờ. Cụ về nhà phải là ở nơi dành cho cụ, đó là ban thờ chính điện. Nhà ba gian hay năm gian cũng phải là là bàn thờ gia tiên ở gian giữa, có linh vị, bài vị của cụ. . Ý nghĩa của cây mía tím vừa là về nguồn cội, vừa là thực dụng; trong cái thực dụng ấy lại có một chút ngây thơ là bậc thang ấy vừa bước chân các linh hồn. Hai cây mía bắc ở hai bên châu phần ngọn vào chính giữa ban thờ là cầu thang để các cụ lên bậc thang bên này và lần xuống bậc thang bên kia. Chỉ cây mía thôi nhưng lại mang những ý nghĩa rất kỹ lưỡng.
Thời thuộc Pháp, Tết Hà Nội vắng lắm!
Hà Nội ngày ông còn nhỏ là thời chúng ta còn là thuộc địa của Pháp, Tết, chắc khác xa bây giờ lắm lắm?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Thời thuộc Pháp người Hà Nội về quê ăn Tết đông lắm. Những người trụ lại như gia đình tôi, là vì không có quê nữa, đã thành thị dân mất rồi. Vẫn là ăn Tết theo kiểu nông thôn giữa phố xá xây kiểu Tây; gia đình tôi cũng cúng gia tiên, cũng có tất cả những món ăn như ở quê. Ở nông thôn chẳng giàu sang cũng no say ba ngày Tết, các cụ già, các bà phụ nữ thường có câu cửa miệng “Giờ còn để sống thì thôi/ rồi ra có lúc no xôi chán chè”, tội nghiệp như thế! Nhưng ở thành phố có cái khác là rủng rỉnh tiền hơn nên cỗ bàn, rồi đặc biệt là thú chơi cầu kỳ hơn.
Gia đình tôi đến giờ vẫn giữ được món ăn mà chỉ ngày Tết mới làm Đó là món bún Thang. , Dù cỗ ngày Tết có đủ các sự sang trọng nhưng không được chém to kho nhừ mà phải trang nhã, tinh tế. Bún Thang cũng vậy, muốn dễ nuốt là phải có “thang” (nước dùng). Và bí quyết nước dùng mới là cái đặc sắc để nhà này khác nhà kia, rồi thành món gia truyền. .
Gà luộc lên, bóc chỗ lườn có thịt nạc màu trắng ra rồi xé thành những sợi càng nhỏ càng tốt; sợi thịt gà ở chỗ lườn trắng làm thành một món có màu trắng trong bát bún Thang. Da gà để riêng làm thành một món gà có màu vàng. Xương để nấu nước dùng phải là xương gà, ngày ấy chưa có máy xay như bây giờ nên toàn bộ chỗ xương sau khi đã bóc thịt phải cho vào cối giã nhỏ rồi lấy chính nước luộc gà để lọc. Bỏ thêm vào nước dùng ít tôm, cầu kỳ hơn thì thêm món sá sùng (giun biển) nữa. . Khi đun lên sẽ có bọt, lại phải dùng muôi hớt thật kỹ lớp bọt ra để nước dùng trong vắt. Làm thế vừa có đủ vị ngọt, lại thanh. Ngày Tết người ta ngán mỡ rồi, ăn bánh chưng lại hay nghẹn nên phải thêm món bún Thang có nước dùng là vì thế.
Những trò chơi đã khuất bóng trong dịp Tết
Tết, giờ đây Hà Nội đón năm mới giống như tất cả các thành phố khác, thậm chí như các vùng nông thôn đang vươn lên tiến kịp phố phường. Xin được hỏi ông, xưa kia, no xôi chán chè rồi, người Hà Nội chơi gì trong dịp Tết?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Dưa hành và pháo thì giống tất cả các vùng nông thôn. Nhưng ở Hà Nội thời đó còn các trò trèo pháo, thưởng pháo, rồi cướp pháo của cánh múa sư tử Tết. . Trò chơi cũng cầu kỳ, cũng thử thách nhau. Tôi ở nhà cao tầng, tôi treo một tràng pháo thật cao, anh phải công kênh nhau lên, phải trồng người thế nào để đốt được bánh pháo cho tôi thì anh mới có thướng thướng chứ không phải thưởng như cách gọi bây giờ. Người múa sư tử đi thành từng đoàn, mỗi đoàn lại có cạnh tranh, có cả đánh nhau nữa. Đoàn sư tử này chơi ở mấy phố này thì đoàn sư tử khác không được đến nữa, vì họ trông cả năm mới được thu tiền thướng vào ngày Tết. Đô thị có chuyện kiếm tiền theo kiểu đó.
Tết còn phải kể đến những người đi hát nữa. Bấy giờ có những nhà hát cô đầu ở Khâm Thiên, phố Hàng Giấy có cả một dãy chạy từ chợ Đồng Xuân lên đến phố Hàng Đậu. Đây là trò chơi không dành cho thanh niên mà chỉ dành cho ông già, cho người trưởng thành. Các ông muốn đi hát cô đầu ngày Tết cũng phải trốn vợ cho kheo khéo: Ta đi chúc Tết đây, mẹ nó ở nhà trông nhà đón khách nhé.
Ở các nhà hát cô đầu có 2 loại: một là đào hát và một là đào rượu. Cùng là cô đầu (đào và đầu là một) nhưng các cô đào hát chỉ biết hát thôi. Rất nghiêm chỉnh, họ rèn luyện giọng hát, các khổ hát và điệu hát. Nhưng đông hơn đào hát là đào rượu. Họ là các cô đào rượu đến để hầu rượu những ông khách đến nghe hát. Cô đào đào hát hát nghiêm chỉnh từ lúc khách uống rượu cho đến tận lúc khách ra về sau khi đã rủ các cô đào rượu vào buồng trong…
Tết cũng là dịp để nam thanh nữ tú được “tháo khoán”

Phụ nữ Thăng Long Hà Nội thời trước ra đường du xuân chắc là nề nếp lắm?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Những năm bốn mấy tôi mới độ 7, 8 tuổi. Bà chị ruột tôi hễ đi chơi ở đâu là phải áo dài, giày muyn, tóc tai cẩn thận lắm. Rồi gọi anh xe từ nhà ngang lên chuẩn bị xe kéo để bà ấy đi chơi phố. Bao giờ bà cũng kèm theo thằng em trai là tôi để làm lính bảo vệ. Những công tử lúc ấy đã bắt đầu có xe đạp, đặc biệt là xe đạp “cuốc” (xe đua), các chàng kèm bên này kèm bên kia đuổi theo rồi ném thư vào trong thùng xe kéo. Chỉ đến mức ấy thôi nhưng bao giờ bà cũng để thằng cu là tôi trừng mắt nhìn đám thanh niên kia.
Còn ở nơi làng quê, chắc là nam nữ thanh niên sẽ vui vẻ hồn nhiên hơn, thậm chí cả “linh tinh tình phộc” như lễ hồi thờ âm vật và dương vật được mang ra trình diễn ở lễ hội tối cổ tại Tứ Xã, Phú Thọ nữa chứ?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Ví như cái trò bắt chạch. “Bỏ con bỏ cháu không được bỏ mồng Sáu hội Dưng”, các cụ đã thề đến mức ghê gớm thế kia mà. Khi làng Văn Trưng mở hội ngày mồng Sáu (tên gốc là làng Dưng, xã Tứ Trưng, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc), bao giờ cũng có trò quàng vai bắt chạch.
Một cái chum miệng nhỏ đổ đầy nước, thả vào một con chạch. Nam nữ thích nhau thì kết đôi lại. Trước sự chứng giám của thần linh, công khai đàng hoàng, họ quàng vai cùng nhau bắt chạch. Nhưng có phải quàng vai nhè nhẹ đâu, anh con trai thò cả tay sâu xuống…ngực người nữ. Với động tác quàng vai, anh được tự do làm động tác “kích dục”; trong khi mỗi người còn một tay kia thò vào bắt chạch, làm sao mà bắt được, thành ra “quàng, ôm” càng lâu càng tốt, càng kéo dài thời gian biểu diễn càng hay. Nhưng cuối cùng cũng phải bắt được con chạch để còn lấy thưởng.
Thật lòng, chúng tôi chưa từng có cơ hội nghe nói đến các nghi lễ phồn thực ở Thăng Long, Hà Nội xưa?
Nhà sử học Lê Văn Lan: “Văn hóa phồn thực” ở Hà Nội được làm thiêng hơn. Ví như làng Hồ Khẩu ở khu Bưởi cũng có trò quàng vai bắt chạch, nam và nữ cũng được kén chọn nhau, cũng mỗi người thò một tay vào chum nhưng anh không được quàng vai mà chỉ được nắm tay cô gái. Khi chấm giải, người ta còn kiểm tra cổ tay cô gái, tay anh mà để lại dấu đỏ là anh bị trừ điểm, thậm chí còn bị mắng. Đó là sự thanh nhã hóa của những trò chơi Tết.
Ông Tây mà lấy bà đầm/ thấy hàng kẹo kéo chạy ầm ra mua
Là một người sắc sảo lại hóm hỉnh, chàng công tử học đủ đàn hát, võ nghệ từ nhỏ như ông chắc có nhiều chi tiết ngộ nghĩnh lắm về những trải nghiệm Tết thời thơ bé?
Nhà sử học Lê Văn Lan: Chắc chắn là thích nhất tiền mừng tuổi. Thích nữa là cái anh kẹo kéo, có một khối trắng trong bụng thôi mà kéo thế nào dài dằng dặc, rồi thành một cây kẹo nhỏ mà bao giờ cũng có lạc ở bên trong. Mỗi đồng xu Bảo Đại mua được một cái. Tôi đặc biệt thích thú khi anh kẹo kéo để tay thế nào mà bẻ đến “cấc” một cái, không cần đến động tác thứ hai. , tiếng kêu rất giòn nữa. Tiếng bẻ kẹo như thế chỉ cần trông thấy cái kéo của người bán là đã sướng rồi, lần nào cũng mong người ta bẻ nhầm để cho mình một khúc dài hơn mà chẳng bao giờ được.
-Xin chân thành cảm ơn nhà sử học Lê Văn Lan, chúc ông thêm một tuổi mới sức khỏe và niềm vui!

Tết no ấm nhớ 2 triệu đồng bào chết đói năm 1945:
“Một cơn gió bụi vừa tan…”
Nước ta cơ bản không còn người bị đói rạc rày theo đúng nghĩa đen, trong cả ngày thường và ngày Tết. Chúng ta đã tự tin treo khẩu hiệu “Xóa đói giảm nghèo” ở khắp mọi nơi. (Mà dễ gì không xóa được đói cơm ở một cường quốc xuất khẩu gạo đứng ở tốp nhất nhì ba trên thế giới 7 tỷ người!) Và dường như guồng quay của cuộc sống ngày càng tăng tốc. Người ta đang dần ít có thời gian ngoái lại hay dành những giây phút cho cảm giác sống chậm để có thể bớt nông cạn và hồ đồ. Người ta bây giờ, ưa bàn đến chuyện giảm béo, chống các bệnh của nhà giàu hơn là lo cho sự gào réo của cái dạ dày. Giữa bối cảnh đó, có ai chợt chạnh lòng nhớ đến năm Ất Dậu 1945, trong bối cảnh lầm than thiên tai khắc nghiệt, rồi “một cổ hai tròng” của cú diều xâm lăng Đế quốc Pháp và Phát xít Nhật, nước ta đã có tới 2 triệu đồng bào bị chết đói. Một phần mười dân số Việt Nam đã chết vì đói, đói giơ xương, thóp đỉnh đầu, đói đến mức xếp hàng ra để chết, cướp xé nhau, cắn đứt cả tình ruột rà máu mủ để được…ăn. Trong ngàn vạn cái chết trên thế gian này, người ta bảo, chết dần vì đói là cái chết đáng sợ nhất. Người ta có thể biến thành quỷ trước khi chết. Mà lại chết tới 2 triệu người chỉ trong thời gian ngắn, chết cả làng cả xã, cả tổng cả huyện; có khi cả nhà, cả họ hàng hang hốc “xóa sổ” vì đói.
Từ những tác phẩm bất hủ của nghệ sỹ Võ An Ninh và GS Vũ Khiêu
Có hai nghệ sỹ, trí thức, kẻ sỹ lớn của dân tộc ta được biết đến rất nhiều với các tác phẩm lừng lẫy liên quan đến…vụ chết đói năm 1945. Đó là GS Vũ Khiêu và nghệ sỹ nhiếp ảnh Võ An Ninh. Họ đã sống sót qua những ngày thảm họa tồi tệ bậc nhất lịch sử Việt Nam và họ đều sống rất thọ.
Người thứ nhất là nghệ sỹ nhiếp ảnh Võ An Ninh. Nếu ai đó từng hoài nghi và có cảm giác về cái phù phiếm của không ít người chơi ảnh èo uột và màu mè hiện nay thì chúng ta nên nhắc họ: hãy thay đổi cách nhìn về giá trị lớn lao của nhiếp ảnh bằng cách xem các tấm hình Võ An Ninh chụp chết đói năm 1945. Không ai đặt hàng, chỉ sững sờ và đau buốt trước thảm họa của dân tộc, chàng trai trẻ Võ An Ninh đã bí mật xách máy làm bộ ảnh trác tuyệt và thống thiết ấy. Ông giấu rất kỹ chiếc máy ảnh cũ, vì quân đội Nhật trông thấy là nó “bòm” hoặc đánh chết ngay. Mỗi ngày ông phải thay một bộ quần áo vì mùi tử khí, vì tiếp xúc với hàng trăm thây người và những “bóng ma đói khát” vơ vào mồm bất cứ cái gì mà họ nghi ngờ là có thể ăn được để sống làm người. Có người bị đưa lên xe cải tiến đi chôn tập thể, vẫn ngóc đầu dậy tôi chưa chết đâu.
Cố Tổng Bí thư Trường Chinh từng đánh giá bộ ảnh này của Võ An Ninh là “tài sản vô giá của loài người”. Đây, những cháu nhỏ gầy giơ xương, mắt sâu hoăm hoắm. Những đống thi thể người chồng chất không ai kịp đem chôn. Đây, người đàn bà rách rưới với đôi mắt kinh hoàng đang cầm một con chuột lên ăn. Kia là cả “núi” xương người, trong khi những chiếc xe cải tiến vẫn ọt ẹt chở cả đống thây người đi chôn rấp tạm bợ đâu đó, người kéo xe có khi cũng gầy đen như quỷ đói và sắp phải vùi xác trong những hố chôn người tập thể kinh dị nhất. Viện Sử học và chuyên gia nước ngoài, sau này đã kỳ công điều tra, công bố về con số 2 triệu người chết đói với cả kho tư liệu khổng lồ và chi tiết. Nhưng đúng là không có bút mực nào diễn tả được nhiều điều như các bức ảnh. Những bức ảnh có thể làm thay đổi nhận thức của người ta về lịch sử, về giá trị đích thực nhất của…nhiếp ảnh.
Người thứ hai mà khi nhắc đến nạn đói năm Ất Dậu không ai có thể quên, đó là GS Vũ Khiêu. Bấy giờ, dịch bệnh, mất mùa, vỡ đê, mưa gió não nùng càng như xúc tác khiến cho cái đói vì chính sách tàn độc của xâm lăng như được “chắp cánh”. Năm 1945, ở tuổi hai mươi chín, chứng kiến những hãi hùng của nạn chết đói hủy diệt nhiều xóm làng, nhiều vùng quê rộng lớn ở miền Bắc, ông đã thảng thốt viết một bài “Truy điệu những lương dân chết đói”, mở đầu như sau:
“Một cơn gió bụi vừa tan
Hai triệu sinh linh đã mất
Khí oan tối cả mây trời
Thây lạnh phơi đầy cỏ đất”.
Tác phẩm bi tráng của GS Vũ Khiêu, giờ được khắc vào bia đá dựng tại khu tưởng niệm những nạn nhân chết đói năm 1945, trong con ngõ nhỏ bé và khuất nẻo đến tội nghiệp ở giữa lòng Hà Nội sầm uất thời mới. Ông Vũ Khiêu dường như đã khóc, đã chua cay quá chừng khi viết những lời lẽ này nữa:
“Có những quán: hàng bao xác lạnh,
bỏ ruồi bâu bọ khoét chửa ai khiêng.
Có nhiều nơi: một nắm xương khô,
từng nắng giãi mưa dầu không kẻ nhặt.
Mỗi người manh chiếu bó bó chôn chôn.
Từng đống trên xe chồng chồng, chất chất.
Ôi nói ra những toát mồ hôi
Mà nghĩ lại thêm tràn nước mắt!”.
“Dây thân ái cũng nghiến răng dứt đứt”
Tiếng là chết 1/10 trong tổng số 20 triệu người dân Việt Nam bấy giờ, nhưng chết đói không diễn ra ở khu vực từ Quảng Trị hắt vào phía Nam (tức là khoảng 1 nửa số tỉnh thành bấy giờ). Thế nên, từ chết mang tên đói khát lùng sục khắp hang cùng ngõ hẻm Bắc Bộ, với mật độ người chết dày gấp đôi tỷ lệ 10% kể trên. Đói đến mức bà con phải chế biến đất mà ăn để đánh lừa dạ dày, phải nhặt phân ngựa của lính Nhật về đãi lấy những hạt ngô chưa kịp tiêu hóa mà ăn. Ăn hết rau cỏ, cây có chất rau kể cả củ ráy ở ngoài đường, ngoài đồng; bà con ăn nốt mùn cưa, rơm rạ và bắt cả gián cả chuột mà ăn. Thậm chí có văn bản đã công bố rộng rãi, nói rõ về đoàn người chạy đói kéo dài bất tận lên Hà Nội, chợt có người thành phố ghê tởm nôn ọe trước các tử thi, một hình nhân đói rạc xông ra bốc bãi nôn mà ăn…
Tài liệu của Viện Sử học Việt Nam chép rõ: ở xã Tây Lương (huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình), có xóm Bối Xuyên chỉ 51 hộ thì 40 hộ có người chết đói, 18 gia đình chết không còn một ai. Dòng họ Tô và họ Lại ở Bối Xuyên hết sạch người. Có xóm như xóm Trại cùng xã bị xóa sổ, vì 82 nhân khẩu chết không còn một ai. Cùng ở Thái Bình, nhiều nơi người lớn chết hết, trẻ con sống sót bị chó đói kéo vào ăn thịt hết sạch. Ở Thanh Hóa, nhiều khu vực chết đói lắm quá, cả gia đình cùng chết, bà con chỉ biết kéo sập các khu nhà để vùi lấp luôn. Sau này khai quật, nhiều bộ xương vẫn có dây thép buộc quanh cổ, bởi năm 1945, không còn chiếu để mà bó thây, tuần đinh cứ buộc dây thép vào kéo xác quẳng đi cho gọn. Nhiều hào phú đầy nhà của nả, nhưng có tiền mà không có gì ăn, lương thực rau cỏ cạn kiệt khắp nơi, ông ta mặc áo the khăn xếp ra gốc cây phi lao nằm chết cùng đông đảo người làng. Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Bình ghi rõ: năm 1945, địa phương bị chết đói mất 25% dân số (!), riêng xã Tây Ninh ở Tiền Hải, 171 gia đình chết không còn một ai.
Đói, đôi khi người ta không còn là con người nữa. Đã có chuyện được đăng báo, được Viện Sử học sưu tầm với tên tuổi hẳn hoi: bố ném con trai 4 tuổi xuống sông vì đói. Con bóp cổ bố đến chết để dành ăn nồi cơm một mình. Thảm cảnh máu mủ tình thâm bị cái đói nuốt chửng này, cũng được GS Vũ Khiêu tế trong áng văn bi thảm bất hủ đã dẫn:
“Ngẫm thủa trước, cảnh nghèo cũng lắm,
chữ cương thường còn giữ dạ đinh ninh.
Mà ngày nay nỗi khổ không cùng,
dây thân ái cũng nghiến răng dứt đứt.
Mẫu tử tình thâm,
ôi một mái tơ xanh nào đã tội,
bỏ u ơ cuối chợ đầu đường.
Phu thê nghĩa nặng,
hẹn trăm năm đầu bạc cũng sai lời”.
Đói sinh ra cướp bóc, giết chóc nhau. Nhiều người tìm cái ăn bị Phát xít Nhật mổ bụng, chém chết mà chúng chán không cần…ngoái nhìn. Vì sợ cướp, nhiều cửa hiệu ở Hà Nội bấy giờ phải trưng bày bánh bằng…đất, ai chắc mua, đưa tiền rõ ràng thì mới mang bánh thật ra trao. Nhiều nhân chứng kể rõ: có khi sáng ra, mở cửa nhà, họ thấy vài xác chết đổ ập về phía mình. Các sử gia có sưu tầm và lưu giữ được một bức thư của Vespy (người nước ngoài) viết tháng 4 - 1945, diễn tả lại những gì mắt thấy tai nghe xung quanh dòng người kéo về Hà Nội hy vọng kiếm cái ăn độ đói ấy: “Họ đi thành rặng dài bất tuyệt, người nào người ấy rúm người dưới sự nghèo khổ, toàn thân lõa lồ, gầy guộc giơ xương, ngay cả những thiếu nữ đến tuổi dậy thì đáng lẽ hết sức e thẹn cũng thế. Thỉnh thoảng họ dừng lại vuốt mắt cho một người trong bọn đã ngã và không bao giờ dậy được nữa, hay để lột một miếng giẻ rách không biết gọi là gì cho đúng để che thân người đó. Nhìn những hình người xấu hơn con vật xấu nhất, nhìn thấy những xác chết nằm co quắp cạnh đường chỉ có vài nhành rơm vừa làm quần áo vừa làm vải liệm, người ta thật lấy làm xấu hổ cho cái kiếp con người”.
Cũng cần phải viết “văn tế” sự vô tình của chúng ta!
Tính đến xuân con Rồng 2012 này là đã 67 năm trôi qua kể từ khi nạn đói khủng khiếp năm Ất Dậu 1945 hành hoành khiến 2 triệu đồng bào ta thiệt mạng. Thời gian đủ dài để đứa bé sơ sinh sống sót năm ấy đã bạc phơ mái đầu, đã lên ông lên bà được gần hai chục năm. Đi dọc miền Bắc Việt Nam trù phú, san sát phố sá nhà cửa, rồi nhà cao tầng và siêu thị hôm nay, không dễ gì các sử gia (chứ đừng nói người dân, người trẻ) hình dung được mức độ thảm họa tiêu diệt 10% dân số nước nhà năm xưa. Đúng như ước nguyện của chàng trai trẻ Vũ Khiêu đầy khí phách đã viết năm 1945: “Hận kia rồi trả phân minh/ Oan thác nọ sẽ đền chu tất/ Cho ai chín suối ngậm cười/ Để khách năm châu tỏ mặt”. Cách mạng Tháng Tám đã nổ ra, lật thốc bỏ mọi đau thương đói khát. Nếu nhìn thấy sự sung túc về vật chất thế hệ tiếp nối hôm nay, chắc 2 triệu đồng bào xấu số kia cũng ngậm cười nơi chín suối.
Vui thì vui vậy, ngẫm mới thấy xót xa cho việc người sống ứng xử sao cho nhân văn và tử tế với câu chuyện không thể nào quên của lịch sử. Những khu mộ tập thể, những kho xương bạt ngàn đau đớn của các nạn nhân dường như rải kín một góc khổng lồ của Hà Nội (và nhiều tỉnh thành). Năm 1951, tức là 6 năm sau sự kiện động trời hồi Ất Dậu, người Hà Nội đã bước đầu quy tập các kho xương, núi xương cốt vào, dựng tấm bia với dòng chữ đắp nổi: “Nơi an giấc ngàn năm của đồng bào chết vì oanh tạc và nạn đói 1944-1945” ở địa chỉ ngách 86, ngõ 559, đường Kim Ngưu (Quận Hoàng Mai, Hà Nội) hiện nay.
Nhưng rồi ruộng vườn và những cam khó của người sống cứ tràn lấn dần. Họ có khi bới mấy chục bộ hài cốt quẳng đi để đào một móng nhà. Nhiều nhà đào được tới 50 cái tiểu và bia mộ mang vứt đi để lấy không gian sống. Hầu hết họ xuất thân khốn khó, nếu không đuổi “ma” đi mà liều sống trên kho hài cốt, núi tiểu sành thì cũng chẳng còn biết làm sao nữa. Nhà sử học Dương Trung Quốc dường như đã gạt nước mắt, khi thống thiết kêu gọi: “Không lẽ chúng ta chấp nhận cơn sốt đất đai, công cuộc đô thị hóa Hà Nội và sự thờ ơ của chính chúng ta hủy hoại chứng tích cuối cùng của một sự kiện trọng đại trong lịch sử Việt Nam thế kỷ 20. Kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám, chúng ta hãy dành một nơi xứng đáng hơn tưởng nhớ đồng bào chết đói năm Ất Dậu để không ai bị lãng quên (…). Đó cũng là cách chúng ta đối xử công bằng với một quá khứ đau thương và những thế hệ sau không trách chúng ta là vô ơn, bạc nghĩa”.
Đúng là chúng ta đã quá bạc bẽo và chậm chạp. Bởi, dù rất nặng lòng với sự kiện, nhưng mãi 45 năm sau ngày bấm những tấm hình cực kỳ ám ảnh cho lịch sử dân tộc, nhà nhiếp anh Võ An Ninh mới có dịp cùng chuyên gia Nhật Bản và cộng sự trở lại nấm mồ tập thể lớn nhất Việt Nam ngay giữa lòng Hà Nội để làm một cái gì đó cho xứng tầm tưởng niệm. Viện Sử học cũng phải nửa thế kỷ sau mới kết thúc điều tra, chính thức hóa, số liệu hóa phần nào các ký ức kinh hoàng về nạn đói năm 1945. Khu tưởng niệm nhỏ bé được dựng vào tít mãi năm 2003, tức là gần 60 năm sau khi 2 triệu đồng bào ta nằm xuống vĩnh viễn. Bây giờ vào thăm, khu vực tưởng niệm nó bé đến thê thảm. Đường vào hun hút, một cái xe đạp và một cái xe máy tránh nhau còn chật vật. Người Hà Nội gốc tìm đến thắp nhang cho 2 triệu đồng bào xấu số của mình còn khó, chứ nói gì đến người ngoại tỉnh hay khách nước ngoài. Với chiếc máy ảnh đời (tương đối) mới, chúng tôi loay hoay mãi mà vẫn không thể bấm được kiểu ảnh toàn bộ phần bia và chút không gian của khu tưởng niệm. Rộng chừng trăm mét vuông với di vật và kiến trúc quá sơ sài, gồm: một tấm bia khắc bài văn tế người chết đói của GS Vũ Khiêu, một cái toen hoẻn gọi là bể xương, một vài bệ đặt bát nhang, một người trông coi tự nguyện vốn là cư dân có tâm nhà gần đó. Tất cả san sát, bé xíu. Thậm chí xấu xí. Khu tưởng niệm eo xèo này bị khuất lấp, băm vụn kiến trúc và tầm nhìn bởi các ngồi nhà to lớn lộn xộn xung quanh.
“Một cơn gió bụi vừa tan/ Hai triệu sinh linh đã mất/ Khí oan tối cả mây trời/ Thây lạnh phơi đầy cỏ đất”. Mỗi lần đọc những câu văn tế ngút trời sầu thảm này, tôi lại có mấy so sánh (nhắc lại): 32 tỉnh thành, chủ yếu từ Quảng Trị trở ra Bắc của nước ta hồi đó bị nạn đói gây chết người hàng loạt, xóa sổ nhiều gia đình, dòng họ, xóm làng. Tức là một nửa số tỉnh thành của ta bị “nạn”. Nạn này làm chết 10% dân số cả nước, thì tính ra, nội trong trong 32 tỉnh thành từ Quảng Trị đổ ra kia sẽ có những 20% dân số bị xóa sổ. Cho dễ hiểu hơn: cứ 5 người ở các tỉnh đó thì có 1 người phải chết vì đói năm Ất Dậu 1945.
Khi khu tưởng niệm các nạn nhân bom nguyên tử ở Hirosima được công nhận Di sản thế giới
So sánh tiếp: các “cảm tử quân tử” của Thánh Ala lao máy bay vào Tòa tháp đôi bên Mỹ giết chết khoảng 3.000 người. Đó là một hành động không thể chấp nhận được. Cả thế giới phải chấn động, thậm chí nhân sinh quan, thế giới quan của nhiều người phải vì thế mà…thay đổi. Và, với hoạt động tưởng niệm và tiêu diệt bọn khủng bố nhân thế mới rầm rộ chưa từng thấy. Người ta dâng hoa, đốt nến, viết sách, làm phim, tái dựng tòa nhà chọc trời, nhiều thước phim và bức ảnh hầu như cả địa cầu ai cũng biết. Ba nghìn người chết, ở góc độ nhân văn thì con người ai cũng như ai và không được phép đưa ra bất cứ so sánh nào; nhưng về số lượng thì 3.000 người tử nạn ở Tòa Tháp Đôi hồi 11/9 so với 2.000.000 người xấu số ở Nạn Chết Đói năm 1945 nó… quá ít ỏi.
Hay như thảm họa hạt nhân mà thế giới vĩnh viễn nhớ, vĩnh viễn tưởng niệm từng ly từng tý, từng chi tiết nhỏ nhất, từng hình thức công phu và nhân ái nhất tại Nhật Bản năm 1945. Số lượng người chết ở cả hai thành phố Nagasaki và Hirosima là khoảng 214.000 người. Vụ việc cũng xảy ra vào năm 1945, cùng thời điểm với nạn đói Ất Dậu ở nước ta, nhưng số người chết bằng khoảng 1/10. Vậy mà nước Nhật đã cho bao nhiêu thế hệ dân chúng của mình, rồi cả thế giới tưởng niệm xúc động ra sao. Người ta thành lập cả “Khu tưởng niệm Hòa Bình Hirosima” (còn gọi là “Vòm bom nguyên tử”) tại đúng nơi chịu hậu quả nặng nề nhất của quả bom tàn độc khiến cả thế giới lên án kia. Công trình thậm chí còn được vinh danh là Di sản thế giới. Nó được xem như là lời lên án đanh thép nhất với quả bom nguyên tử đầu tiên chống lại loài người. Nó là lời kêu gọi loài người tiến bộ hãy đuổi bom nguyên tử ra khỏi cuộc sống của mình. Tiếng chuông nguyện cầu cho sự siêu thoát của những người xấu số, cho hòa bình của thế giới vẫn hàng năm vẫn vang lên, triệu triệu con hạc giấy đã được gấp và trưng bày nơi đây, như cái cách để người đã chết tham gia “mở mắt” cho người đang sống hiểu thế nào là giá trị của hòa bình và sự sống, của lòng nhân ái và lương tri.
Trong no đủ hôm nay, bất giác nhớ đến nạn đói tiêu diệt 2 triệu đồng bào mình năm ấy, ngắm khu tưởng niệm nhỏ bé và đơn điệu nằm tủi hổ trong góc buồn của con ngõ ngoắt ngoéo kia, không ai có thể thoát khỏi cảm giác se thắt, bẽ bàng. Thấy xấu hổ, thấy có lỗi với sự thiệt thòi quá lớn của cha ông mình năm ấy. Chúng ta có thiếu đất nền, có thiếu bê tông cốt thép hay tri thức đến mức không xây được một khu tưởng niệm xứng tầm cho 2 triệu đồng bào đã chết vì đói khát kia không? Tôi nghĩ ai cũng biết rõ câu trả lời. Hãy để lịch sử lên tiếng. Khu tưởng niệm, các hình thức tưởng niệm, nó không chỉ là tâm linh, mà còn là văn hóa - lịch sử; không chỉ vì người đã khuất, mà nó còn vì cả người đang sống và người sẽ sống không chỉ trên mảnh đất này. Khu tưởng niệm ra đời, nó không chỉ thay thế cho khu tưởng niệm èo uột tạm bợ đã có, mà hơn thế nó còn mở lối cho chúng ta hiểu rằng: không một ai là vô danh cả, hãy công bằng với lịch sử; và những người nằm xuống vẫn tham dự một cách duy vật vào cuộc sống có tri thức có văn hóa của tất cả chúng ta. Khu tưởng niệm bao giờ chúng cũng có sức mạnh riêng của mình.
Het.

Tản mạn từ những cuộc “vượt ngục” chua xót và khó tin nhất…
Bài và ảnh: Đỗ Doãn Hoàng
Suốt bao năm đeo đẳng theo sự ly kỳ và chua xót của những cuộc vượt ngục kinh hoàng bậc nhất trong lịch sử trại giam Việt Nam, tôi luôn bị ám ảnh bởi khát vọng vừa dễ hiểu lại vừa khó hiểu của những kẻ đào tẩu. Trốn khỏi nơi giam giữ, nó đã đốt cháy nhân phẩm, sức lực, trí tưởng tượng, dây thần kinh xấu hổ và cả khả năng sáng tạo đến choáng ngợp của con người ta đến vậy ư? Người tù, họ cũng là con người. Có người còn bảo, năm ngón tay có ngón dài ngón ngắn, người tù như ngón tay ngắn trong xã hội nhiều ngón tay dài. Người tù, ở góc độ nào đó, họ gánh thiệt thòi thân phận và khổ đau số kiếp của tất cả chúng ta trên bờ vai họ. Họ gánh “tội” cho ta (theo quan niệm hơi dân gian, hơi mê tín một chút). Vì thế ta phải thương lấy họ, cố mà nâng họ lên khỏi vũng bùn tội lỗi. Ngẫm vậy, hiểu vậy. Nhưng…
Phá cũi xổ lồng để được…chết
Làm sao ta hiểu được cảnh người tù có thể lặn ủng oẳng dưới hố nước thải của phân trại, thậm chí ngâm cả thân mình nửa ngày dưới hố phân người nhung nhúc dòi bọ, thò mỗi cái mũi lên để thở. Mũi người ấy cũng phải dùng một tờ giấy vệ sinh đã dùng rồi đậy ngụy trang lên trên. Có người tù giấu lưỡi cưa sắt to và sắc lẻm vào trong hậu môn. Có người tù dụ bạn giang hồ đem cả ngực giả, tóc giả, quần áo cảnh sát bảo vệ vào để anh ta giả làm bà Phó Giám thị đang quản lý 1000 phạm nhân nữ, rồi ung dung đi ra khỏi trại. Khi bị phát hiện, anh ta cướp súng, cướp dao của lực lượng bảo vệ, chiếm - cố thủ trong bốt canh gác- bắt, kề dao vào cổ con tin lớn tiếng yêu cầu mang xe ô tô và vũ khí đến để tẩu thoát…
Toàn những chuyện khó tin nhưng có thật. Càng ngẫm mới thấy câu này là đúng: Hầu hết tất cả những gì ngoài đời có thì trong tù cũng có, nhưng có rất nhiều thứ chỉ có thể gặp được ở trong nhà tù. Ví dụ chuyện kinh dị trốn tù.
Vừa rồi tôi có viết một thứ gọi là “Thư gửi một người nghiện đã chết”. Dĩ nhiên là viết để nhằm gửi những người đang sống thôi. Anh chàng Đỗ Lê Chiến người ở phường Đồng Tâm, Thành phố Yên Bái chết vào tuổi 40, sau nhiều lần bị bố đẻ nhốt trong cũi sắt, nhiều lần bị cưỡng chế vào Trung tâm cai nghiện Hồ Thác Bà để cai ma túy. Có lần, Đỗ Lê Chiến bảo tôi: “Anh thử nghĩ xem, 3 năm trời nằm trong cũi sắt, ăn, ngủ, rồi phóng uế tại đó. Trong khi vợ đi với thằng khác, con gái về ở với ông bà nội. Tôi từng điên cuồng đánh mẹ, chửi bố, chém em trai, do ma túy nói xui thôi. Tôi nằm trong cũi, thỉnh thoảng chửi những người đi đường cho đỡ buồn. Rồi họ bảo tôi phát rồ họ cũng chẳng thèm chửi lại. Thế là càng buồn. Có đứa nghiện ngứa tay ném hòn sỏi vào cũi, thế là tôi dùng sỏi đó, lại ăn cắp của con gái cái thìa ăn cơm khi nó lê la lại gần cũi chơi với bố. Tôi dùng sỏi đập vỡ bồn cầu, dùng cái thìa nhỏ đào đất từ toa-lét, đào mãi xuống âm ty, đào địa đạo suốt 6 tháng ròng, rồi tôi chui sang nhà nghỉ Hoa Lâm cách nhà tôi 7m”. Chiến độn thổ thoát khỏi gông cùm của gia đình bằng một công trình “khoét núi ngủ hầm” kỳ vĩ khiến không ít người ở cả tỉnh Yên Bái phải choáng váng.
Anh ta bươn ra với ma túy. Và ngày đầu tiên tự do, trong cơn no nê thỏa mãn tột cùng, Chiến đã chết vì sốc heroin. Chiến nói với tôi rất nhiều về tự do, và anh ta khóc. Dẫu người ta bảo, đừng nghe ca ve kể chuyện, chớ tin con nghiện trình bày. Nhưng lần này thì tôi tin người nghiện Đỗ Lê Chiến. Tôi càng tin hơn, khi tôi ứa nước mắt nghe tin anh ta đã chết. Rằng chỉ có cái chết mới giúp anh chia tay được với ma túy, phải không Đỗ Lê Chiến?
Những kẻ đào tẩu ngâm mình dưới hố xí
Còn nhớ 14 năm trước, khi tôi có mặt ở trại giam Tân Lập của Bộ Công an, chứng kiến sự ngơ ngác của cán bộ quản giáo sau khi 11 phạm nhân đồng loạt bỏ trốn bằng thủ đoạn cực kỳ tinh vi. Hình như đến tận bây giờ, người ta vẫn xếp vụ 11 gã “Giăng Văn Giăng thời hiện đại” đào thoát ngoạn mục kia là một “kỷ lục” của toàn bộ lịch sử ngành trại giam Việt Nam. Nhớ mãi những gã thụ án chung thân cầm đầu vụ ấy, gồm Long “con”, Tuấn “lỳ”, Tiến “phổ”, Châu Hùng Thắng, Đặng Quang Hoay… Bọn chúng đã trốn trại thành công nhờ những sợi dây chăn chiên tưởng như không trói nổi một con ruồi mà trại giam phát cho để đắp khi sương giá phủ trắng chín suối mười đèo vùng thượng du Phú Thọ. Sợi vải nhỏ ấy được thấm nước bọt, lăn xuống sàn đất cát. Cát bám vào tạo ma sát. Rồi chúng ngày rộng tháng dài khọt khẹt mài cùm sắt. Có công mài sắt có ngày nên…kim. Cưa đứt một mảy may sắt thép của mỗi cái cùm lạnh toát, bọn chúng lại dùng “ghét” (bụi bẩn và da chết) trên cơ thể mình chít (nhét) vào kẽ ấy để ngụy trang. Cứ thế mà cùm đứt. Rồi chúng đào xuyên lòng đất, khoét thủng tường trại giam chỉ bằng…một đồng xu. Chúng dùng giấy vàng dán kín các bờ tường sơn vàng vừa bị phá lại, đến cả khi 11 tên đã biến mất khỏi núi đồi trung du đất Tổ rồi, tường trại vẫn như y nguyên. Cán bộ tuần tra ban đêm vẫn cảm giác như các bức tường vàng chưa bao giờ suy chuyển. Sau hơn chục năm, nhiều đối tượng vẫn bặt tăm. Nhưng cũng có kẻ bị bắt sau cả chục năm thay tên đổi họ, lấy cả tên của anh trai, em trai mình, lấy cả tên của người đã chết để ngụy trang, cưới được cả vợ trẻ, xây cả nhà lầu, rồi anh ta vẫn bị tóm. Có người trốn ra biển Đông Bắc làm người đánh cá không một dòng lý lịch giữa khơi xa, rồi cũng…sa lưới pháp luật.
Nhưng đáng sợ và ám ảnh nhất, có lẽ vẫn là những vụ “khổ nhục kế” không tưởng tượng được của một số người tù. Tôi nhớ mãi câu chuyện của Nguyễn Văn H. (còn gọi là H “bưởi”, bởi anh ta sinh ra lớn lên tại vùng Bưởi, Hà Nội) ở trại giam Tân Lập. Vào tù đến 18 lần, lần nào H “bưởi” cũng ngạc nhiên, “ơ, cán bộ vẫn ở đây à, em đi tù đã khổ, nhưng em thì có án, tù mãi cũng ra, cán bộ thì đúng là…chung thân. Lần nào em “nhập khám” cũng gặp cán bộ, rõ khổ!”. Rồi anh ta xanh rờn tuyên bố: “Giam giữ, rồi đi bắt em trốn chạy. Đó là việc của các thầy (quản giáo). Còn trốn tù là việc của em”. H “bưởi” trốn đến mức, khi anh ta bị liệt một bên chân, có lệnh chuyển trại, nghe tên anh ta trại nào cũng ngán. Lúc Đội trưởng Trinh sát trại Tân Lập bấy giờ là anh Cao Mạnh Cảnh di lý H “bưởi” về trại nọ, anh Cảnh đã dặn kỹ, đây là “vua” trốn trại, chân anh ta đau thì anh ta lành hiền, lúc chân chớm khỏi thì anh ta vẫn lành hiền thôi nhưng chắc chắn sẽ trốn. Cán bộ tiếp nhận dạ vâng rồi hai bên vui vẻ chia tay. Chỉ vài ngày sau, tin dữ báo về, H. “bưởi” đúng là đã lại trốn.
Ở Tân Lập, vụ trốn khủng khiếp nhất, ám ảnh nhất là của N.X. Hôm ấy, anh ta đang lao động sản xuất, bỗng dưng như có phép thần thông, X. vù biến khỏi mặt đất. Hàng trăm người đi tìm, vòng vây khép chặt. Anh ta không thể mọc cánh bay lên trời được. Chắc chắn vẫn ở đâu đây. Người ta đào cả đất lên xem hắn có dùng kế “độn thổ chôn sống” không. Khoắng cả hố rác, hố phân, hố xí. Vẫn không thấy. Hố xí được đào dưới lòng đất, khá rộng, có cầu gỗ bắc qua. Người ta dùng cây sào nứa dài chọc, chọc mãi không thấy gì. Chợt có người hay đọc tiểu thuyết bảo: Người đi săn cá sấu, họ phải bơi đứng dưới sông, để khỏi bị cá sấu đớp. Bởi hàm cá sấu chỉ có thể nghiến vào nhau kiểu “hàm dưới tớp lên, hàm trên bổ xuống” theo chiều rơi của trọng lực. Nó không thể đớp ngang, nên nhìn thấy người bơi đứng “khó nhằn” là chúng bỏ qua. Thế là người ta tiến hành chọc xiên, chọc chéo vào hố phân lớn. Nghe tiếng kêu oai oái, rồi có người đội đám giấy bẩn thỉu nhô lên. X. “bơi đứng” trong hố xí suốt cả một ngày. Toàn thân anh ta đen kịt, thối inh, mỗi bước đi dòi bọ rơi ra nhung nhúc. Đến nỗi những người đi bắt tù trốn trại phải đứng như trời trồng, không ai bắt, không ai trách. Có người khóc. “Về đi, về tắm đi, sao mà phải khổ sở hết cỡ thế. Ở tù thì đã làm sao mà phải trốn kiểu giời đánh này!”.
Tương tự, vừa rồi vào trại giam Thanh Lâm của Bộ Công an đóng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, tôi đã gặp Nguyễn Văn Th., phạm nhân sinh năm 1982, người Yên Mật, Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, đang thụ án vì các tội cố ý gây thương tích và giao cấu với trẻ em. Thanh bỏ trốn nhiều ngày, cuối cùng người ta chọc hố phân kinh tởm ở vườn mía của nhà dân ở Thanh Hóa, phát hiện Thanh kêu ú ớ trong xú uế. Gặp tôi, Thanh gãi đầu gãi tai: em nằm dưới hố phân người, rồi bị bắt. Chỉ nói có vậy, Thanh im bặt cho đến cuối buổi gặp. Ngẫm lại mới thấy chua xót, rằng: lý do để Thanh trốn trại có vẻ nó rất tiểu thuyết, có cái gì đó ít nhiều lãng mạn. Thanh đi tù vì sớm “dê” với người yêu, trong khi cô này vẫn còn ở tuổi vị thành niên, lại mâu thuẫn với bố người yêu nên bị tố ra tòa. Thanh ở tù vì “quan hệ” với bạn gái rồi, nhưng Thanh và cô bé vẫn yêu nhau như ngày nào. Hôm đó, đang lao động cải tạo thì hay tin nàng trong mộng của mình đột ngột lên xe hoa, thế là Thanh nghĩ đời chẳng còn gì để mất. Anh ta lú lẫn bỏ trốn quyết liệt…lút mình dưới uế tạp trong hố xí.
Thịt da ai chả là người
Chuyện Nguyễn Văn Duệ (trại số 5 của Bộ Công an, đóng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa) kiếm được ngực giả, tóc giả, quần áo cảnh sát để đóng giả bà Nguyễn Thị Can, Phó Giám thị đang quản lý 1.000 phạm nhân nữ để trốn đã là sửng sốt. Chuyện hai tên Trung và Thành ở trại Tân Lập (Phú Thọ) bị bắt với sơ đồ chi tiết, kế hoạch công phu (bắt cóc, cắt cổ, cướp xe của nhân viên y tế trại giam Lê Thị Minh Phượng; giả vờ xin lửa, ném cát vào mặt cảnh sát bảo vệ, cướp súng, bắn chết anh này; rồi trốn lên rừng để tránh công an Yên Bái đón lõng, đâm chết con tin bằng một nhát dao để diệt khẩu…) càng là chuyện khó tin nhưng có thật. Lại nữa, thật khó quên cái khát vọng đào tẩu hãi hùng của tên Nguyễn Công Hùng ở Trại giam Gia Trung (tỉnh Gia Lai), hắn đã 7 lần trốn trại, lần này Hùng bọc lưỡi cưa trong găng tay cao su, nhét vào hậu môn mình. Khi vào xà lim biệt giam, Hùng vận công lực, “đùn” lưỡi cưa ra và cưa đứt cùm. Bị thu mất cưa sắt, Hùng tiếp tục đái ra sàn nhà, dùng gót chân mình dậm vỡ nền xi măng, lấy vải vụn lăn cát cưa đứt cùm sắt phi 16.
Chưa hết, ở Khám Chí Hòa, vào ngày 26/3/1995, tên Phước Tám Ngón còn cưa đứt cùm, công phu dựng đống gạch, trùm áo lên làm hình nộm lừa lực lượng công an rồi tẩu thoát qua thiên la địa võng chấn song sắt, tường rào dây thép gai. Phước ra khu cán bộ trại giam, ăn trộm bộ quần áo, đạp xe thong rong trốn khỏi mọi trạm gác. Năm 2001, chấn động cả nước với việc hai tử tù Nguyễn Văn Thân và Nguyễn Hải Nam trốn khỏi khu biệt giam Hỏa Lò, Hà Nội, với dụng cụ cưa cùm, cưa song sắt là 10 cái bánh xe bật lửa. Nam và Thân đã làm được cái việc mà ngay cả khi 500 cán bộ chiến sỹ kiệt sức đi lùng mấy chục ngày bắt được chúng về rồi, lúc thực nghiệm điều tra, nhiều người vẫn không tin là làm sao chúng nó “tài” thế. Còn nhớ, bấy giờ, Giám đốc Công an Hà Nội, ông Phạm Chuyên phải thốt lên: việc truy bắt Thân và Nam là việc phải làm vì danh dự của Công an Hà Nội. Đó là cuộc truy lùng với quy mô chưa từng có. Nhưng cái chưa từng có nữa cũng đáng nhớ không kém, đó là “biệt tài” đào tẩu của những tử tù khét tiếng với bao nhiêu tội ác man rợ kia (mà Thân và Nam chỉ là những ví dụ).
Càng ngẫm, càng thấy cái câu mà ông Vực, Giám thị trại giam Phú Sơn 4 nói với tôi hồi nọ nó thật chí tình. Năm ngón tay có ngón dài ngón ngắn. Tội ác nào cũng đáng lên án. Nhưng, nghĩ cho cùng thì số phận người tù bỏ trốn thường là ít khi thoát được lưới trời lồng lộng. Cái lưới đó giăng một lần chưa bắt được chim cá, thì giăng một nghìn lần sẽ có ngày tóm được (trăm bó đuốc cũng bắt được con ếch). Ngẫm nữa, cuộc đời họ, kiếp phận họ cũng quá khổ sở, khổ như những người đồng bào của chúng ta phải nằm dưới hố phân người thò cái mũi phủ miếng giấy bẩn thỉu lên trên. Dù lên án, cũng có lúc ta thấy chua cay, thương cảm. Thịt da ai chẳng là người, lòng nào lòng chẳng xót xa. Đúng là người ta đã kiệt sức truy lùng, đã nghiến răng muốn tống kẻ cứng đầu cả gan trốn trại vào 9 lần xà lim ngục tối. Bởi một hoặc một nhóm người tù trốn, là cả trăm, cả nghìn người phải khổ sở lùng bắt suốt ngày đêm, trên một vùng rộng lớn thường là hiểm trở khắc nghiệt, không ít người vì thế mà “rơi sao rụng chức”. Nhưng, cũng đúng là người ta đã phải bật khóc khi thấy những con người trai tráng thế kia mà rũ mình đứng dậy từ hố phân phủ kín toàn thân, uốn mình bước đi loạng choạng khi trong hậu môn có cái cưa sắt bọc trong găng tay cao su. Trăm cái lý, phải có tý cái tình là như thế.
Đ.D.H
Kèm chùm ảnh:
- Nguyễn Văn Duệ, người đã đeo ngực giả, tóc giả, quần áo cảnh sát giả, “diễn” làm nữ Phó Giám thị trại giam Số 5 hòng tẩu thoát.
- Nguyễn Văn Th., người rúc dưới hố xí ngập toàn cơ thể hòng thoát khỏi trại Thanh Lâm.
- Một số đối tượng trùm sò trong trốn trại ở Tân Lập.

“Nhân vật” của Chương trình Vinh quang Việt Nam:
Động lực từ những giọt nước mắt…

Ghi chép của Phạm Thị Thảo Giang

http://laodong.com.vn/Tin-tuc/Dong-luc-tu-nhung-giot-nuoc-mat/69512

Là nhân vật sáng giá của Chương trình Vinh quang Việt Nam, TS Phạm Huy Hùng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Ngân hàng Thương mại cổ phần công thương Việt Nam (Vietinbank) - đơn vị đứng đầu hệ thống các ngân hàng thương mại ở Việt Nam, với khối tài sản khổng lồ ở mọi phương diện… dễ khiến người gặp lần đầu không khỏi bất ngờ. Vietinbank, theo báo cáo chính thức, năm 2010 có tổng tài sản lên tới 366 nghìn tỷ đồng, chi nhánh ở khắp 63 tỉnh thành và nhiều quốc gia. Nhưng khi gặp Chủ tịch Hội đồng Quản trị, tôi rất bất ngờ thấy ông nói chuyện giản dị, có cái gì còn hơi… thật thà quá. Khi nhắc đến thời cam khó và những lận đận thương trường, TS Hùng đã bật khóc, nghẹn lời. Ông bảo, trải nghiệm trường đời làm ông thấm thía, rằng cần phải trong sạch, minh bạch; làm việc, cống hiến tâm huyết để trả nợ cuộc đời. Trong rất nhiều thành tích của doanh nghiệp, tôi ấn tượng bởi con số 1.500 tỷ mà họ đóng góp cho công tác xã hội, cứu giúp đồng bào nghèo khó và gặp rủi ro, sang sửa và nâng cấp các địa chỉ đỏ Cáchmạng Việt Nam.

Dành 1.500 tỷ đồng làm việc nghĩa!

Ông Hùng bảo: Ông và nhiều cộng sự luôn thấm nhuần lợi dạy của Đức Phật, làm ơn đừng đem khoe, cũng đừng cầu vào cái việc người ta trả ơn cho mình. Doanh nghiệp khổng lồ và biết bao cương vị đáng ngưỡng mộ của TS Hùng, cán bộ nhân viên thường bảo nhau: làm công tác xã hội, từ thiện là trách nhiệm của mình, ngoài việc phát triển kinh tế, cần chung tay với Chính phủ và mỗi người dân giải quyết các vấn đề an sinh xã hội. Trong đó, đói nghèo là vấn đề rất đáng nói. Họ xây nhà cho người nghèo, xây cả những xóm làng hồi sinh từ vùng đất chết sau thảm họa thiên nhiên như siêu bão Chan Chu ở Đà Nẵng, bỏ tiền tài trợ cho các cháu bị tim bẩm sinh có một “cuộc đời mới”. Họ cũng đi vùng sâu vùng xa, đem ánh sáng và niềm vui đến cho đồng bào. Họ làm những việc đó như một phần lý tưởng sống và đức kinh doanh của mình- một ngân hàng dẫn đầu trong hệ thống ngân hàng thương mại của cả Việt Nam.

Họ làm việc đó- từ năm 2002, ngay cả khi còn chồng chất khó khăn, đang tái cơ cấu vươn lên xác lập vị thế. Phạm Huy Hùng xót xa nói: “Nhiều cháu bị bệnh tim bẩm sinh, nó cứ lắc lư lay lắt sống đến 5-7 tuổi, cứ nằm chờ chết mà không có tiền để mổ tim. Chỉ một tuần nữa là các cháu có thể chết. Trong khi bố mẹ cháu không tìm đâu ra lấy một triệu đồng ở trong ruộng vườn và căn nhà rách nát. Với trách nhiệm xã hội của mình, chúng tôi bỏ ra 50 - 70 triệu đồng để mỗi cháu được phẫu thuật tim. 50 triệu cứu được sinh mạng con người, để cho họ sống bình thường như những người khác, như thế là quá rẻ. Chúng tôi vẫn bảo nhau, phải làm sao giúp được cho nhiều người, càng nhiều càng tốt. Muốn thế thì phải cố gắng lên, kinh doanh tốt, an toàn, hiệu quả, bền vững rồi mới có điều kiện để mà đi làm từ thiện. Đó là tâm nguyện của tất cả chúng tôi. Như Phật dạy, chúng tôi làm những điều đó, không mong đợi gì cả, chỉ làm sao đem được hạnh phúc và niềm vui cho nhiều người. Con số 1.500 tỷ làm công tác xã hội của chúng tôi trong thời gian vừa qua, trước hết nó là con số của tấm lòng tử tế. Riêng năm 2011, chúng tôi dành 700 tỷ đồng để “giúp đời”.

Những chuyến đi khắp hơn 60 tỉnh, thành phố để dựng nhà cửa, sửa sang các nghĩa trang, đúc chuông nguyện hồn các liệt sỹ, thăm hỏi tặng quà giúp ổn định cuộc sống cho đồng bào vùng xa xôi, biên giới hải đảo luôn là động lực để anh chị em trong hệ thống ngân hàng Vietinbank phấn đấu. Họ cảm thấy thanh thản sau những đóng góp ấy. Đặc biệt là những chuyến về nguồn như trùng tu cột cờ Lũng Cú nơi tột Bắc tổ quốc (tỉnh Hà Giang) trị giá 15 tỷ đồng (năm 2010); xây dựng nhà văn hóa trị giá 60 tỷ đồng ở đảo Nam Yết, Quần đảo Trường Sa thiêng liêng (năm 2011); 20 tỷ tu sửa chỉnh trang nghĩa trang ở Quảng Nam; 50 tỷ đầu tư cho nghĩa trang quốc gia ở Gia Lai.

Nhiều người xem truyền hình đã rất ấn tượng với tấm bảng hiệu ghi số tiền khổng lồ mà Vietinbank giơ lên đầu tiên, xúc động ủng hộ thảm cảnh của bà con ngư dân ở Đà Nẵng sau khi bị siêu bão Chan Chu tàn phá. 96 căn nhà khang trang đã được xây dựng để tái thiết làng chài và giúp đỡ những phận người trắng tay ngẩng mặt lên sau trận bão khủng khiếp tàn phá khắp nhiều quốc gia châu Á đó. Ký ức của ông Hùng về sự kiện này vẫn sống động như mới hôm qua: “Bão Chan Chu ập vào Đà Nẵng, cả làng ven biển làm nghề cá mà tôi xuống tận nơi đó, họ quá nghèo và thiệt hại về người cùng tài sản quá lớn. Họ sống chen chúc nhau, nhà không ra nhà, không có gì gọi là tài sản trên cái trên sàn nhà cả. Phía trên là mái tôn mỏng mảnh, chỉ có 7 - 8m2… cũng gọi là nhà. Con cháu nằm la liệt dưới đất, chồng đi đánh cá vướng phải bão Chan Chu đã vĩnh viễn không trở về. Làng góa bụa là từ mà báo chí đã gọi rất đúng. Tôi bàn vơi địa phương, bố trí một khu đất và quy hoạch lại nhà cửa, cuộc sống cho bà con sau thảm họa. Chúng tôi bỏ tiền xây mới bốn dãy nhà rất khang trang cho 96 căn hộ. Tôi nhớ là tôi trực tiếp vào, trao chìa khóa cho ngư dân trước Tết Nguyên đán. Rồi mua tặng mỗi nhà 30kg gạo kèm theo chăn màn đồ dùng trong gia đình, bà con hết sức cảm động”.

Ký ức về sự nghèo khó là sức mạnh để vươn lên

Sinh năm 1954 tại Hà Nội, 26 năm tuổi Đảng, 34 năm công tác; chặng đường để có được những thành công danh tiếng ngày hôm nay của TS Phạm Huy Hùng đúng là chứa chất không ít gian lao. Sinh ra khi cuộc kháng Pháp vừa thành công, cuộc trường chinh diệt đế quốc Mỹ còn nhiều lao khổ, cũng như nhiều người khác: “nhà chỉ có 40m2, gia đình cả bố mẹ và 9 anh chị em sống chung, chật chội đến không tưởng tượng nổi. Thời kỳ bao cấp từ năm còn ăn bo bo, cầm sổ đi xếp hàng cả ngày mua được ít bột mỳ, bột khoai. Lúc nào “sang trọng” lắm thì ra chợ Cửa Nam xếp hàng mua đậu phụ theo tiêu chuẩn tem phiếu về cải thiện. Đậu phụ cứng quèo. Cá biển bé bằng ngón tay. Tiền thì chỉ đủ mua thịt mỡ về rán, lấy mỡ xào nấu, có tóp mỡ mà ăn là sướng lắm. Bột mỳ đem về, lau cái bàn qua quýt, ngả bột ra ngào rồi lấy cái chai đựng nước loại một lít cứ thế cán cho cục bột -dẹt đi. Dùng dao cắt thành sợi, đem phơi nắng ăn dần. Trước khi ăn, cứ đun nước sôi mà chần cho mềm ra, độ nào rủng rỉnh kiếm được ít cua về giã làm nước riêu để chan mỳ mậu dịch là lịch sự lắm. Cơm chia nhau từng bát”, anh Hùng kể.

“…Thiếu ăn, ăn khổ ăn sở. Ngày nào cũng cặm cụi gia công đồ hộp kiếm thêm, làm cả đêm. Cứ 6h sáng ra đường, ra chợ búa buôn bán nhì nhằng, đúng là mua đầu chợ bán cuối chợ đấy. Có khi kéo xe bò đầu phố cuối phố. Có khi mua củi trên nhà máy xay, từ xí nghiệp gỗ đầu cầu Đuống về bán. Chiều, đun bếp bằng mùn cưa, cứ gõ gõ tải trấu cho nó tuôn dần vào bếp mà nấu cơm. Đến khi làm sinh viên, nhà nước nuôi 18 đồng một tháng; chả đủ tiền ăn, lại mất hai đồng mua kem đánh răng. Thế là cứ nhảy tàu đi lậu. Nhân viên đường sắt kiểm soát cuối tàu và đầu tàu rất chặt nên có khi vọt lên ở khúc giữa tàu, nhảy từ cửa sổ mà lên. . Nhiều ngày chúng tôi nằm trên nóc tàu “thừa sống thiếu chết”, trời rét căm căm đi từ Hà Nội lên Phúc Yên. Đầu những năm 1970, Hà Nội rét lắm chứ không ấm kiểu “biến đổi khí hậu” như bây giờ. Tôi học ĐH Tài chính trên Phúc Yên, có hôm, thứ 7 về đến Hà Nội, ra xếp hàng dài thượt ngoài chỗ Rạp Tháng Tám mua được bát mỳ không người lái giá một hào rưỡi, đói quá, , húp roạt một hơi hết sạch”.

“… Năm 1982 tôi cưới vợ, vẫn mua giường phân phối đầu trên đầu dưới đan bằng nan, cứ thế dùng hàng chục năm sau, vừa chúng tôi mới thay giường khác. Khi ấy anh em ở riêng, tôi là út nên ở với các cụ. Nhưng, cưới hôm trước hôm sau các cụ cho ra ở riêng ngay, tức là ngăn riêng cho một góc nhà. Cứ ngăn cái phòng ở chung vốn bé tẹo ra, chia cho chúng tôi 10m2, giữa kê một cái tủ cũ mọt làm “bờ tường”, thế là xong. Tất nhiên, chúng tôi phải thu xếp để các cụ ở phần lớn hơn, bởi còn ban thờ ông bà tổ tiên, anh chị con cháu đi về thăm hỏi chăm sóc các cụ nữa chứ. Chúng tôi ở trên sàn xi măng tróc lở. Vợ chồng bắt đầu đi sắm từ những cái mâm nhôm cũ, cái bát sứ méo mó của Bát Tràng. Bấy giờ làm gì có bát tròn. Liễn thực phẩm dự trữ thì chỉ mua mấy lạng mỡ đổ vào -là xong. Nồi nhôm cũng méo mó”.

Dường như muốn kết thúc câu chuyện với cả núi công việc đang chờ mình, TS Hùng cố ngắt mình khỏi dòng hồi tưởng: “Vì thế, tôi quá hiểu cái đói và cái khổ. Lúc thiếu thốn, cứ ních hai ba cái quần vào cho ấm thì thôi. Tôi cao 1,75m nhưng bấy giờ thiếu ăn chỉ nặng có 50kg. Tôi biết ơn sự vất vả đó, bởi kinh qua những điều ấy, mình rèn luyện để có kinh nghiệm cuộc sống và trưởng thành. Tôi không phải “con ông cháu cha” để dựa dẫm”. Ai ngờ, nói xong, ông Hùng khóc thật sự, lúc đầu còn cố giấu diếm, sau rồi ông cứ tự nhiên lau nước mắt. Sự gian khó đó trở thành động lực để anh cán bộ ngân hàng sau này xắn quần, lội qua bì bõm nước cống bẩn thỉu ngập đến đầu gối, vượt những góc phố tối tăm của Hà Nội để đi gặp gỡ khách hàng. Thấy người ta vui sử dụng dịch vụ của ngân hàng mình, dù chi nhánh mình ở xa công ty họ hơn nhiều so với ngân hàng khác, thế là ông Hùng vui như mở cờ trong bụng. Được điều về làm giám đốc những chi nhánh “xương” nhất với nợ nần và đơn kiện chồng chất, ông vẫn vui vẻ, vẫn chỉ có một tâm tư: say mê công việc, không tư túi, nói là làm, hết lòng với nhân viên và khách hàng.

“Năm 1996, mấy nhà vệ sinh của ngân hàng chúng tôi đã được trang bị hiện đại, lắp điều hòa nhiệt độ mát rượi, 5 phút lại lau sàn sảnh tiếp khách một một lần, chúng tôi muốn phục vụ khách hàng một cách chi tiết, chân thành nhất”, ông Hùng kết thúc câu chuyện, với những chi tiết giản dị và chân thành đến sững sờ. Dường như sự chân thành ấy, luôn là bí quyết của những người chiến thắng.

TS Phạm Huy Hùng, SN 1954, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Ủy viên Ban chấp hành Đảng ủy khối doanh nghiệp TW; Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam; Chủ tịch Hiệp hội ngân hàng Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Ngân hàng Asian.


P.T.T.G

Khóc, nói lời cảm ơn cánh đồng…
Bài và chùm ảnh: Đỗ Doãn Hoàng
Năm nào cũng vậy, từ thượng cổ và mãi nghìn năm sau có lẽ người làng tôi vẫn cứ giữ đúng lệ như vậy. Dịp giáp Tết nguyên đán, nhất định mỗi gia đình phải có vàng nhang, voi giấy, ngựa giấy, bánh chưng và khẩu thịt (miếng thịt khoảng 5 lạng cắt hình vuông) đem bày ra trước các phần mộ người thân, bày ra ngoài ruộng, ngoài gò để làm Lễ tạ ơn cánh đồng. Cánh đồng bao dung cho mùa màng. Cánh đồng ôm chứa bao nhiêu mồ mả ông bà, để cho tất cả được bình yên. Cánh đồng cũng là nơi để con cháu được những nén tâm nhang mở ra thế giới, hòa trộn ùa ập để mà gặp ông bà ông vải, gặp cha mẹ, gặp tất cả những người quá cố, gặp cả ông Lý trưởng cai quản mùa màng và sự bình yên cho mỗi “mái nhà ở cõi xa xanh”. Và, người làng tôi tin rằng, mỗi con dân xứ mình, dù làm ông to bà lớn, hay kẻ mõ sãi, ăn mày, hát xẩm thì cũng đều bình đẳng trước cánh đồng làng. Hạnh phúc suốt đời của họ là đi hết cõi dương gian của kiếp phận mình rồi quy tụ lại ở cánh đồng làng. Họ ở lại vĩnh viễn với tổ tiên mình, với đất lề quê thói của mình. Ở đó, với lúa ngô, khoai đỗ, với mộ mới và mộ cũ, cũng rặt chỉ những người làng mình.
Khi tôi đã đủ tuổi trời cho để không chú ý thì cũng phải thấy những sợi tóc bạc trên đầu mình. Đó cũng là lúc bố nói với tôi về cái đích thực của cánh đồng làng. Ông bảo, “đất trăm người ở, ruộng trăm người cày”. Thời gian như vặt lông vịt, chuyện đời lớp sau đè lớp trước. Mỗi tấc đất, mỗi luống cày ở châu thổ xứ Bắc bốn nghìn năm lịch sử này, đã có biết bao kiếp người đến canh tác, sinh sống rồi nằm lại vĩnh quyết? Bố mua đất sinh phần, tính chuyện ông và mẹ tôi sẽ nằm ở góc nào trên cánh đồng làng. Bố đưa tôi đi, đây là mộ tổ, đây là cụ Tổng lãnh binh tỉnh Sơn Tây, đây là ông quan Đốc học được ghi trên bia đá bảng vàng, đây là cụ nhà mình đi lính cho Pháp từ cái thuở còn hoang mang chưa biết đâu là bến bờ giải phóng dân tộc. Tất cả các cụ đều là ông bà tổ tiên, là ngọn nguồn của mạch máu đã sinh ra các con.
Bấy giờ tôi len lén khóc, có lẽ tôi đã và sẽ dễ dàng bật khóc bất cứ khi nào, kể từ điểm mốc cuộc đời ngộ ra thế nào là một cánh đồng làng đích thực hôm ấy. Rằng tôi đã phải nghĩ đến cái việc: một ngày nào đó tôi sẽ vĩnh viễn không còn nhìn thấy cha mẹ mình trên cuộc đời nữa. Chỉ có thể ra cánh đồng trò chuyện với bố mẹ mà thôi. Và tôi cũng sẽ phải ra cánh đồng làng để nằm nghìn nghìn triệu triệu năm với cha mẹ tổ tiên mình, trong một ngày đẹp trời hoặc không đẹp trời nào đó. Và tôi sẽ phải nói với những đứa con của mình câu chuyện về cánh đồng làng là điểm hẹn vĩnh cửu cho muôn năm đất lề quê thói xứ mình. Tôi đã chia tay, đã hò hẹn những người bạn chí thân, rằng dòng đời đẩy ta ra xa nhau, ra nhiều hướng mà càng đi ta lại càng xa nhau, đành hẹn nhau ở cánh đồng làng ở cái độ sau này nằm xuống.
Hình như đến cái tuổi nào đó thì ai cũng thấm thía điều không hẹn mà đến kia, nên người làng cổ chúng tôi đã kỳ công lắm. Đầu làng, các cụ có xây một cái quán rêu phong, lợp ngói âm dương nâu trầm nhiều năm tuổi. Đó là nơi mà bất kỳ ai, dù tạ thế ở phương trời nào, bằng cái cách u buồn nhất hay vui sướng nhất, họ cũng đều được đưa về làng. “Ma” không đi qua cổng làng, không diễu qua cửa thánh, đình làng. Mà quán đó chính là hồn làng. Từ quán đó, phần xác của người con làng cổ sẽ được đưa thẳng ra cánh đồng. Cánh đồng bao dung đẻ ra ngô lúa sắn khoai, đẻ ra cả cội nguồn của năng lượng sự sống, đẻ ra lao động và cống hiến để mỗi người trở thành chính mình; cánh đồng lại giang tay ôm tất cả chúng tôi khi lá rụng về cội, khi cóc chết ba năm quay đầu về núi.
Và ngày 20 tháng Chạp hàng năm, bất kỳ người dân nào còn có thể lên xe xuống ngựa, hoặc lê lết xe lăn cáng thương về làng được, thì họ đều phải về. Tết Nguyên Đán có thể không về, nhưng 20 Tháng Chạp thì họ phải về làng. Đó là ngày họp mặt các dòng họ, ngày Tảo mộ. Cánh đồng làng hôm đó nô nức, xe cộ láng coóng, áo quần sặc sỡ, “vàng thoi bạc nén” bằng giấy gieo tưng bừng các bờ cỏ lối đê. Mỗi dòng họ, người ta xếp hàng, cầm cuốc xẻng, dao phát, lễ vật đi thành một hàng dài. Dòng họ đa đinh, có khi người cuối hàng chưa chui qua cổng làng thì nhóm đầu đoàn “hành quân” đã ra đến ngôi mộ đầu tiên. Họ đi chân đất, lội ruộng và dọn dẹp các phần mộ. Đó là ngày mà người sống và người đã khuất hội ngộ trong nhang khói. Có thể không ai khóc cả, nhưng người biết nghĩ thì bao giờ cũng thổn thức không thôi trong lòng.
Tôi luôn thấy những người đã mất hiện về, họ mỉm cười tất thảy. Dù người khổ như bà ngoại tôi, cả đời không có tí ti chuyện cổ tích, toàn tật bệnh và đói khát với những thở thản “đời như bụi rậm”, những bữa cơm “ăn cho qua ngày đoạn tháng”. Nhưng sau 81 năm làm người và 14 năm nằm dưới mộ, bây giờ bà cũng mỉm cười mãn nguyện. Cánh đồng làng tưới tắm cho bà, cho bà hiểu cái giá trị đích thực của cõi sống và cõi chết chăng? Từng ngôi mộ được dọn dẹp, quét vôi hoặc đắp điếm, hoặc nhổ cổ, hoặc chỉ là thắp thêm một nén tâm nhang. Người ta đứng vòng quanh mộ, để già kể với trẻ về người đã nằm xuống. Người ta chăm sóc ngôi mộ như chăm sóc khu giường bệnh của một người đang sống. Cụ là ai, cụ đã sống, đã theo phe nào và làm những gì, dù xã hội nhìn thế nào, thì cụ vẫn là cụ của các con, các cháu. Ông cụ này làm đến phẩm hàm tứ trụ trong triều đình. Nhưng cụ về làng vẫn hạ mã (xuống ngựa) từ tít bìa đê sông Hồng, cụ đi guốc mộc bước qua cổng đình, gặp người làng cụ luôn khiêm cung kính cẩn. Và cụ bất tử trong lòng dân. Cụ được đối xử bình đẳng như những ông già cô đơn cô quả suốt đời sống ở “xó đình góc điếm” khác. Cánh đồng làng làm cho tất cả được bình đẳng, như trước Chúa, trước Phật, trước tình yêu và cái chết, trước hạnh phúc và khổ đau kiếp người.
Sau lễ Tảo mộ, chiều 30 Tết là lễ Tạ ơn cánh đồng. Người làng tôi tin rằng, mỗi xứ (vùng) đồng đều có một ông Lý trưởng riêng, các ông này hầu hết đều thích cưỡi voi, cưỡi ngựa, uống rượu và ăn thịt theo từng khẩu. Ông công tâm và lành lẽ. Cánh đồng và bản thân ông Lý trưởng cùng cai quản những ngôi mộ trên xứ đồng ấy. Mỗi năm, mỗi gia đình có ruộng, có mộ trên xứ đồng nào thì làm lễ tạ ơn xứ đồng đó, với ông Lý trưởng đó. Ông ấy tên là gì, tính tình ra sao, từ thượng cổ, cha mẹ ông bà truyền rồi con cháu nối, người làng ai cũng biết. Đây là xứ đồng Lăng, rồi đồng Gậy, đồng Ón, đồng Áng, đồng Cang…, tùy từng xứ mà biện theo từng lễ. Nhưng lễ nào thì cũng nhất thiết phải có voi giấy, ngựa giấy, khẩu thịt, đĩa xôi hoặc chiếc bánh chưng, vài thếp vàng mã, rồi nhang khói. Nhà nào thấy có gì bất ổn, thì tùy theo gia cảnh hoặc hỏi các cụ đồ nho “bấm quẻ thiên can địa chi” để sắm ngựa giấy voi giấy màu gì. Ngựa màu đỏ là phổ biến, nhưng khi có “vấn đề mồ mả”, có khi phải sắm ngựa đen, voi đen với cặp ngà nhọn hoắt, thậm chí cả những hình nhân thế mạng.
Lời cảm ơn cánh đồng rì rầm, dài lê thê và có cái gì siêu nhiên kỳ lạ. Cánh đồng là bà mẹ vĩ đại, cánh đồng gọi mưa xuống, đuổi gió bão thất thiệt mùa màng đi, cánh đồng ngăn tai họa và gieo gặt điều may mắn. Mồ yên mả đẹp, tổ tiên được chăm sóc, được bao dung với cháu con, cũng là nhờ cánh đồng. Cụ thể là nhờ cả ông Lý trưởng thích cưỡi ngựa cưỡi voi nữa. Mẹ bảo, “trần sao âm vậy”, cả năm ông ấy coi sóc mùa màng, coi sóc phần mộ tổ tiên để mẹ ra đây gặp bố gặp mẹ của mẹ, gặp ông bà tổ tiên, gặp cả những đứa cháu tội nghiệp vĩnh viễn chưa đầy chục tuổi đầu ở trong họ hàng nhà ta…thì Tết đến mình cũng phải có lời cảm ơn ông ấy chứ. Nó cũng như lời cảm ơn với đồng chí trưởng thôn tử tế ở trong làng mình vậy, con ạ.
Tôi không so sánh như mẹ. Tôi chỉ thấy lành lẽ và cổ sơ. Hồn nhiên và tử tế. Cánh đồng làng và sự trở về của mỗi phận người ở dưới đất ấm quê mình là cái gì thật thổn thức. Nó làm người ta sống tử tế, dám kiêu hùng và dám khoáng đạt hơn. Người ta thấy cuộc đời vừa dài vừa ngắn, vừa có cái gì sương khói lại vừa giản dị như túm mạ cắm xuống và cho mùa vàng mẩy hạt. Nó khiến người ta nói về lời hẹn dưới đất đen giữa đồng làng có ông Lý trưởng thích ngồi voi phi ngựa và ăn cả khẩu thịt kia…cũng thật thật lạc quan!
Đ. D.H
Chú thích ảnh:
10: Bày voi ngựa giấy, khẩu thịt, rượu và bánh chưng ra trước các ngôi mộ, giữa đất đai phì nhiêu trong lễ Tạ ơn cánh đồng.
9: Người ta luôn mang theo trẻ em, đủ những người trong họ tộc ra trước cánh đồng để truyền đạt các kiến thức truyền thống, cũng như nói rõ người nằm dưới mộ là ai, cuộc đời sự nghiệp ra sao.
7 và 8: Mẹ tôi năm nào cũng bày voi ngựa rồi khóc trước mộ bà ngoại rất lâu.

3 và 6: Nhang khói cho ngôi mộ người thân của mình, bà con cũng nhất thiết phải thắp nhang cho các phần mộ bên cạnh nữa.
Ta on canh dong.jpg: Có nhà giàu có còn sắm cả voi ngựa và hình nhân… khổng lồ, tốn kém đến mức có người nghĩ là hơi “dị đoan”; nhưng niềm tin và quan niệm về cánh đồng của họ thì cũng vẫn rất hồn nhiên, lành lẽ.

“Thế giới niềm tin” khó lý giải ở danh thắng Hồ Ba Bể:

Chụp được ảnh “rồng trắng rắn đỏ” và những chuyện kỳ bí khác

Tác giả: Trần Diệu Diệu


Bức ảnh được xem là "long xà hội ngộ" mà GĐ VQG Ba Bể đang nâng niu gìn giữ với niềm tin tâm linh đắm đuối. Ảnh do tác giả ATĐ chụp. Tình cờ, ATĐ chính là anh bạn tử tế đang đi cái xe oto mà tôi từng sử dụng trong nhiều năm, với biết bao kỷ niệm thăng trầm.

“… Xem các bức ảnh, đúng là rất lạ. Hình màu trắng có gân, có vảy, có râu, có sống lưng và các phần cơ thể vừa nhô lên trên mặt nước vừa mờ ảo trong làn nước xanh, rất giống những gì mà loài người vẫn thường biết về con “rồng trắng” (bạch long) đang vờn với một con rắn lạ. Con rắn thì rõ ràng. Nó được chụp nét căng, ở tư thế thò lưỡi đầy hứng chí. Con rắn khổng lồ, qua kiểm tra, không có trong danh mục các loài vật phân bố ở Vườn Quốc gia Ba Bể, chưa một ai từng nhìn thấy cá thể rắn đỏ tía bơi dưới mặt hồ mênh mông tương tự. Giám đốc Diễn thì tin rằng “long xà hội ngộ”, rồng thiêng và rắn thần cùng về với miền đất lành lẽ, quyến rũ, miền tâm linh sâu thẳm Ba Bể”.


BOX: Hồ Ba Bể rộng rộng 3km, dài 8km, nằm trên ở huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Cạn. Tuy diện tích không phải là quá rộng, nhưng là hệ thống liên thông hồ hoàn toàn tự nhiên, lại treo trên miền đá vôi khổng lồ với niên đại hơn 450 triệu năm mà không bao giờ cạn nước, vì thế Hồ Ba Bể được coi là “viên ngọc xanh treo trên núi đá”, là thắng cảnh nổi tiếng khắp Việt Nam nói riêng và ra cả thế giới. Năm 1995, tại Mỹ, Ba Bể được các nhà khoa học tôn vinh là một trong 100 hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất thế giới, một trong 20 hồ nước ngọt cần được bảo vệ đặc biệt trên toàn cầu. Không chỉ là vườn quốc gia của Việt Nam, được vinh danh là Vườn di sản ASEAN năm 2004, từ năm 2010, được nằm trong danh sách “Các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng toàn cầu” (theo công ước Ramsar), hồ Ba Bể còn là một miền đất tâm linh bí ẩn.

Những câu chuyện thực thực hư hư hoặc có thực mà cứ ngỡ hư ảo sau đây sẽ cho chúng ta thêm cảm xúc về một Ba Bể kỳ bí, quyến rũ, với nhiều lớp lang văn hóa lịch sử đáng để cùng trải nghiệm, suy ngẫm; đồng thời đó cũng cũng là lời nhắc nhở: xin đừng xâm phạm chút gì, dù là mảy may đến kho báu thiên nhiên, văn hóa, lịch sử quý báu núi và hồ Ba Bể.

Trò chuyện với người cắt nhũ đá bị “thần linh nhắc nhở”

Ba Bể từng được nhiều người biết dến với bao chuyện người thật việc thật, ngay cả khi nó đã diễn ra và kết thúc trong sự chứng kiến của nhiều người thì vẫn không ai lý giải được sao mà lại “mơ hồ huyền hoặc” đến vậy. Ví dụ một cán bộ vũ trang làm việc ở khu vực hồ chưa bao giờ biết bơi, tự dưng hôm ấy chàng như kẻ mộng du cứ thế bơi xuyên qua hồ, ngoi lên mặt bờ đá phía bên kia, lúc “tỉnh dậy”, anh ta lại hiện nguyên hình là chàng trai chưa bao giờ biết bơi. Bơi qua cái hồ rộng, sâu 40m và tĩnh lặng tuyệt đối như Ba Bể là điều cực khó với cả dân thuyền chài, chứ nói gì gã công tử bột chưa bao giờ tắm sông kia - ai nghe chuyện cũng sửng sốt. Có khi một cán bộ cơ sở vào hang Hua Mạ linh thiêng thấy lâm tặc cắt một một khúc nhũ đá cực đẹp đang khênh về, lập tức anh này bắt giữ. Rồi khi xử lý, tiếc của, chàng bèn đem công trình tạo tác tuyệt mỹ của thiên nhiên ấy về trưng bày khu tập thể mình đang ở. Ai dè, ít ngày sau cậu ta phát “điên”, nói cười khóc lóc mất kiểm soát vô hạn độ, khi thầy tào (thầy cúng) “đọc vị” được vấn đề, yêu cầu anh ta đem trả thần núi vật thiêng kia. Rất bất ngờ: anh chàng “ngơ ngẩn” sau khi chữa chạy đủ các bệnh viện cấp tỉnh và trung ương không ai tìm ra bệnh gì, chữa mãi không khỏi; song anh ta vừa khiêng đá vào hang, hôm sau khỏi tiệt bệnh. Còn gã trai 22 tuổi trực tiếp cắt nhũ đá thì bị tai nạn xe máy sau đó ít ngày.
Sau đây là câu chuyện Giám đốc Vườn Quốc gia Ba Bể, anh Nông Thế Diễn trò chuyện với anh chàng D., nhân viên của anh, người cả gan khênh nhũ đá ở hang Hua Mạ về nhà rồi “phát bệnh” đó. Cuộc trao đổi này có PV TTĐS trực tiếp nghe và ghi nhận:

- Giám đốc Nông Thế Diễn: D. à, vụ em lấy nhũ đá trong hang Hua Mạ, sau đó suốt một tháng bị bệnh không còn nhận ra mình là ai nữa, bây giờ anh nghĩ vẫn không hiểu làm sao.

-Vâng. Nhũ đá rất đẹp bọn khác nó cắt từ hang Hua Mạ rồi khiêng mang xuống. Khi phát hiện, em bắt nó kê lại trả vào hang, nó không khênh trả vào hang lại còn dọa đánh em. Nên em đã khênh về, dọn để trong góc phòng, sau này em cho vào cái hộp bọc giấy cất ở đằng sau cái giàn mướp của khu làm việc. Sau này em phát bệnh, chữa mãi không khỏi, đi xem bói, thầy người ta bảo cái này của hang đá, không nên mang về nhà. Mang về là bị “điên” thì chớ trách ai. Và, em đã đem nhũ đá đó lên trả vào tận trong hang ấy để trả lại... Em nhớ em mang vào đặt lại vào chỗ bãi bằng ở trong hang Hua Mạ ấy. Chỗ ấy giờ ta cắm điện vào để lấy ánh sáng phục vụ du khách thăm hang nữa mà. Đem cả hộp giấy có chứa nhũ đá nguyên xi vào hang mà. Để trong góc sau đó đi về. Và khỏi bệnh.

-Giám đốc Nông Thế Diễn: Có thật là lúc bị bệnh, em không còn nhớ gì nữa, không biết mình là ai không?
- Lúc bị rồi thì là em chẳng nhớ gì đâu mà. Đúng là trả lại nhũ đá vào hang xong là em đã trở lại bình thường. Em sợ quá, đem nguyên đai nguyên kiện cả cái vỏ hộp đựng nước khoáng Lavie bọc bên ngoài ngọn nhũ đá lên Hua Mạ trả cơ mà. Đi xem bói xong người ta bảo là vì cái hộp này nên em mới bị “ngơ ngẩn” chứ. Cậu trực tiếp cắt nhũ đá đã đã bị tai nạn xe máy chết rồi, chết ngay từ gần tết năm ấy. Cậu ta tông xe máy đâm vào một hòn đá. Cậu ấy nhà ở Lẻo Keo. Nhớ mãi, hôm em bắt và tịch thu nhũ đá của nó, nó còn định đánh em mà. Cả tối hôm ấy nó còn quây và dọa dẫm em mà. Cậu ấy chết lúc 22 tuổi gì đó.

Đem kiếm báu trả lại cho cho hang núi thì cảnh nhà hết lao đao

Lại có người vào núi lấy ra một thanh kiếm cổ, về nhà suốt mấy tháng gia đình lục đục, làm gì cũng đổ, vỡ hỏng hóc, thậm chí súc vật còn chết chóc hàng loạt không tài nào lý giải nổi nguyên nhân, ông ta phải kính cẩn đem trả kiếm báu cho “sơn thần”. Ông Điền, nhà ở bản Nàn, ngay gần đường vào trụ sở Vườn, năm nay đã ngoài 70 tuổi, người cao tới hơn 1,7m - là một thợ săn lão luyện, ông từng đi lính cho Pháp nên cũng hơi “vô thần”. Cậy mình có sức khỏe, lại tinh thông đường rừng núi, ông toàn đi săn một mình. Một hôm, đi sâu vào các khe núi hẹp, ông Điền bắt gặp những bệ đá đẹp và nhẵn, trên đó có một thanh kiếm cũ ghỉ. Trông thấy cổ kính, lạ lẫm, ông Điền nhặt thanh kiếm về giấu trong nhà.

Song, quả thực từ khi nhà có thêm thanh kiếm, vợ chồng ông liên tục cãi nhau. Cãi nhau chí chết rồi vẫn không biết vì sao lại nổi nóng rồi nói năng văng mạng với người mình “đầu ấp tay kề” hơn nửa thế kỷ như vậy đẻ với nhau cả một đàn con cái. Rồi làm ăn liên tục thất bát, bao nhiêu dự định, cứ triển khai là thất bại. Đến con vật nuôi rất cẩn thận cũng thi nhau bị bệnh dịch. Toàn chuyện chẳng đâu vào đâu và chưa bao giờ diễn ra. Đi hỏi thầy tào (như thầy cúng dưới xuôi) thì thầy bảo: muốn sống hãy đem kiếm trả lại cho sơn thần. Ông Điền mới tái mặt, sao “thằng” này nó biết mình lấy trộm kiếm? Chuyện ấy đến ông Điền cũng chẳng còn nhớ nữa. À, hình như trước đây mình có lấy một thanh kiếm ghỉ ném dưới gậm giường. Ông đem kiếm vào núi, tìm bằng được khu vực xa xôi giữa đại ngàn đó mà trả. Từ bấy, bao nhiêu hiềm khích, vỡ đổ, thất bát, cãi vã cùng tiêu tán.

Đấy là chưa kể, nhiều đêm, anh Thiện, người trông đền An Mạ ngoài đảo giữa hồ Ba Bể vẫn thường trông thấy rắn hổ mang chúa to như bắp đùi, trông thì có vẻ cực kỳ hung dữ, rắn lớn trườn vào khuôn viên đền (bà con gọi là “rắn thần”). Lúc đầu anh Thiện định bỏ chạy, sau thấy rắn rất hiền, nhiều đêm rắn chờn vờn chơi với đàn chó mà anh Thiện nuôi giữ để canh đền. Khi khởi công trùng tu An Mạ, có nhiều vạn con cá nhỏ xíu cùng nổi lên mặt nước tụ cả về khu vực đền, con nào cũng tróc hết vảy, lập lờ trên mặt nước, chúng chầu cả về hòn đảo có công trình tín ngưỡng. Có khi nước hồ đỏ đòng đọc hàng cây số mặt hồ kéo từ Ao Tiên (rộng 1,2ha) ra chùa An Mạ. Nhưng suốt mấy chục năm qua, dòng nước đỏ chưa bao giờ vượt qua khu vực hồ ở gần hòn đảo có ngôi đền An Mạ..

Giám đốc Vườn Quốc gia Ba Bể, anh Nông Thế Diễn là người gốc Trùng Khánh, Cao Bằng. Anh đã 20 năm gắn bó hầu như liên tục với hồ Ba Bể. Từ lâu anh đã nghe các cụ kể về những sự tích, những câu chuyện tâm linh huyền bí và hùng thiêng của miền núi rừng và hồ nước tuyệt đẹp này. Tiếng Tày còn gọi Ba Bể là Pé Tiên, tức là hồ đẹp như tiên, hồ của thế giới tiên, thánh, phật; chứ chẳng của riêng gì người trần mắt thịt. Theo sự tích Hồ Ba Bể, thì đền An Mạ là nơi thờ vua Thủy Tề, thờ sơn thần thổ địa, thờ tất cả những người chết vì đại hồng thủy sinh ra thảm họa. Sau khi mặt đất sụt xuống, một cuộc tạo sơn mới ra đời, đảo Bà Góa và các thắng cảnh hồ treo trên núi đá hôm nay đồng loạt xuất hiện. Thế gian bấy giờ chỉ còn vài người sống sót, họ trở về và gom thi thể rất nhiều người xấu số vào chôn chung, thờ chung ở An Mạ (an mạ tức là mồ yên mả đẹp).

Từ những “ký ức” kia, cho nên, vừa qua, chuyện chụp được bức ảnh rất giống hình “rồng trắng” đang vờn nước hồ Tiên cùng con rắn lớn đỏ tía dù rất tò mò và thú vị, song giám đốc Diễn và các thuộc cấp của anh không ai tỏ ra quá ngạc nhiên.

“Rồng trắng” đã hiện hình trong khoảnh khắc?

Chuyện là thế này: vừa rồi, một bức ảnh được xem là kỳ lạ đã được anh T., một phóng viên nổi tiếng của tờ báo ảnh nọ tình cờ ghi lại. Theo anh Diễn và nhiều người thì rất có thể đó là khoảnh khắc một con rắn lớn kỳ bí chưa ai từng gặp đang bơi trên mặt hồ xanh thắm cùng… linh vật “rồng trắng” (bạch long). Long xà hội ngộ. Rồng thiêng đã bước từ huyền tích Ba Bể ra đời thực ư?

Anh Diễn nhớ rõ, và chúng tôi kiểm tra thông tin qua nhà báo T. thì câu chuyện cũng trùng khít, như sau: anh T. cùng vài đồng nghiệp cùng cơ quan hôm ấy mang theo một hệ thống máy ảnh khá hiện đại lên chụp một chuyên đề về các góc độ của di sản thiên nhiên nổi tiếng hồ Ba Bể. Anh ta ở với Vườn 10 ngày, lang thang khắp ngóc ngách để chụp. Một lần đi thuyền trên hồ, bỗng anh Thắng, một cán bộ Vườn và phóng viên T. cùng nhìn thấy một con rắn rất lớn, rắn màu tía pha tím và đỏ. Nó bơi rất mạnh mẽ, lưỡi rắn thè ra khá… vui vẻ (xem ảnh 1). Bên cạnh rắn có một khối hình màu trắng, rắn bơi trên hệ thống hình rất giống con “rồng trắng” đó. Nếu hình đó là rồng, thì rõ ràng rắn cưỡi lưng rồng, rồng rắn cùng vờn trên hồ nước xanh: long xà hội ngộ.

Anh Diễn và nhiều chuyên gia đã phân tích: con rắn to bơi trên nước rõ ràng không phải là rắn hang, loài rắn khá phổ biến trong các hang đá vôi nổi tiếng của Ba Bể như động Hua Mạ, Động Puông (xem ảnh rắn hang kèm theo). Rắn hang nhỏ, đầu đỏ và rất ngắn, vả lại rắn hang thì chủ yếu ở hang, chưa một ai từng gặp nó bơi ra ngoài hồ mênh mông như Ba Bể bao giờ. Anh Giám đốc kỳ công dở lại sách vở, tài liệu khoa học ghi chép “danh mục” các loài động thực vật từng được ghi nhận ở Vườn quốc gia Ba Bể, cũng không thấy “văn sách” nào từng biết đến loài rắn với các cá thể rắn to lớn tương tự mà nhà báo T. đã chụp. Đặc biệt là hình rồng, Nông Thế Diễn, với niềm tin tâm linh đắm đuối của mình, anh có thể ngồi cả tiếng đồng hồ phân tích bức ảnh ở từng góc độ room (cận cảnh) và toàn cảnh. Đây là đầu rồng. Anh cứ nhìn đi, cứ nhìn khắc thấy, chứ tôi không nói thêm. Rồi vảy rồng, râu rồng, lưng rồng có từng sợi gân nổi lên như gợn sóng, phần thân rồng chìm trong làn nước vẫn nhìn thấy lấp lánh.

Hôm ấy cùng nhà nhiếp ảnh T. còn có ông Thắng kiểm lâm Vườn. Đang đi trên mặt hồ bao la, nước xanh thăm thẳm, chợt họ sững sờ khi nhìn thấy con rắn bơi dưới nước, tất cả cùng ngoái lại. Nhà báo T. nhanh tay chụp lại. Máy của T. hiện đại cứ chụp liên thanh, liền tì tằng. Khi về trụ sở Vườn gặp nhau, ăn tối xong, hai anh em mang ảnh ra cho nhau xem (Nông Thế Diễn cũng là người thích chụp ảnh). Nhà báo “đổ” toàn bộ ảnh vào ổ cứng mà chưa kịp phát hiện ra mình chụp được ảnh rồng trắng. Giám đốc Diễn xem kỹ, chợt giật mình phát hiện ra “hình rồng”. “Tôi mới bảo, T. này: có hình rồng trắng. T. quay ra xem và bảo: “Em bất ngờ quá. Lúc ấy chỉ thấy lấp lóa rồi bấm bừa kẻo khoảnh khắc đẹp trôi đi mất”.

Xem các bức ảnh, đúng là rất lạ. Hình màu trắng có gân, có vảy, có râu, có sống lưng và các phần cơ thể vừa nhô lên trên mặt nước vừa mờ ảo trong làn nước xanh, rất giống những gì mà loài người vẫn thường biết về con “rồng trắng” (bạch long) đang vờn với một con rắn lạ. Con rắn thì rõ ràng. Nó được chụp nét căng, ở tư thế thò lưỡi đầy hứng chí. Chuyện này chắc chắn không ai còn nghi ngờ. Vấn đề là hình rồng có thật không? Ai cũng biết rồng là con vật tưởng tượng trong tâm thức của người ta. Ai cũng biết hình sóng nước hoặc các khúc xạ do ánh sáng là khá phổ biến. Tuy nhiên, nói như thế thì… còn gì để mà nói nữa. Nói thế thì bức ảnh nổi tiếng chụp 8 con rồng chầu về Đền Đô “Bát đế vân du” (Đình Bảng, Bắc Ninh) cũng chẳng qua là đám mây nó hợp tan các hình khối ngẫu nhiên mà thành (!?). Vấn đề là có sự siêu nhiên nào điều khiển mây, sóng nước để tạo ra những cái hình thù được xem là kỳ lạ kia không? Tại sao nó lại là hình rồng, hình rắn mà không lại là hình khác? Niềm tin của ông Diễn và nhiều người am hiểu về đất thiêng Ba Bể không phải là không có cơ sở. Tuy nhiên, dù thế nào thì “miền tâm linh” kể trên cũng chỉ làm cho Ba Bể thêm chiều sâu văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng.

Có phải chỉ là ngẫu nhiên và tưởng tượng?


Thật ra thì cũng không khó lý giải lắm với các hiện tượng mà người yêu mến, gắn bó với Ba Bể như bà con, cán bộ cơ sở từng quan sát ghi nhận kiểu như trên. Rõ ràng không có ai cố tình bịa tạc ra điều gì cả. Bởi như đã phân tích: địa hình kaster, núi đá vôi chon von, các dòng sông ngầm thông nhau giữa các hồ và các dãy núi, nên hiện tượng thiên nhiên khi xảy đến bao giờ cũng bất ngờ với nhận thức của người bình thường. Việc Ao Tiên tròn xoe rộng tới 1,2ha. Nó tròn đến mức cứ ngỡ phải có bàn tay tạo tác và cung cấp nuôi dưỡng nguồn nước của của ai đó thì mới tuyệt mỹ, suốt đời ăm ắp nước giữa bốn bề núi đá vôi chót vót khô cằn thế được. Sự thật, Ao Tiên thông ra Hồ Ba Bể bằng một hoặc nhiều “cửa cống” ngầm dưới đáy hồ, điều này không có gì đáng ngạc nhiên dưới sự soi rọi của ánh áng khoa học. Việc tảo đỏ xuất hiện và lan cái màu đỏ rực rỡ của mình ngược với dòng chảy của nước suối ra sông Năng rồi kết thúc màu đỏ ở quả núi (đảo) có đền An Mã cũng có thể lý giải được. Bằng chứng là các nhà khoa học đã vào cuộc và gọi tên màu đó “thần thánh” kia là “tảo đỏ”. Còn những ngẫu nhiên kiểu như cắt nhũ đá về bị “điên”, gặp tai nạn, rủi ro chết người; lấy kiếm cổ trong vách núi bí ẩn rồi gia đình lục đục; hoặc người trông đền gặp rắn lớn, thậm chí rắn có mào như nhiều nơi vẫn kể…, cũng không phải quá khó gặp trong tiềm thức dân gian, trong sự sùng bái “vạn vật hữu linh” trong tôn vinh các di tích, đền miếu cổ của người Việt Nam. Chuyện này không chỉ diễn ra ở Ba Bể, mà nó là một mô-típ khá quen thuộc.

Anh Toàn, người quản lý du lịch của Vườn Quốc gia Ba Bể cũng có phân tích tương tự cho những câu chuyện kể trên. Ví dụ: do cơ chế bảo vệ chưa chặt chẽ, người dân hám lợi hoặc thiếu ý thức vào hang cắt nhũ đá về là khá phổ biến. Những người cắt nhũ đá, lấy kiếm cổ, họ đã “ra tay” rồi sau đó họ cứ lo lắng, họ quan sát mình và những người xung quanh xem có ai bị ứng báo gì không. Cứ quan sát một tháng, một năm, rồi cả đời, thì kiểu gì chả ghi nhận vài cái rủi ro. Nhất là khi mà xe máy tràn lan phố núi, thanh niên đi ẩu, tai nạn cũng lại là điều không khó hiểu (dù rất đau lòng). Chuyện ông già cãi nhau với vợ, chuyện gà lợn bị bệnh, hay anh nào đó tự dưng bị chứng bệnh nhớ nhớ quên quên, đi chữa trị một thời gian rồi khỏi - thì có gì đáng ngạc nhiên nào? Hiếm có ông thầy tào nào gặp “khách” mà không hỏi có xâm hại chốn linh thiêng nào không, có báng bổ thần thánh không, có lấy cái gì từ nơi thờ tự không, nhà có gần mồ mà, tháng trước đến giờ nằm ngủ có mơ… không? Và cứ thế ông thầy vin vào lời “tự thú” của vị khách “xem bói” kia rồi bảo rằng cần phải khắc phục sai lầm. Khi khắc phục hậu quả, những người bị “thánh vật” tự nghĩ là mình đã được giải thoát và tự khỏi bệnh, bệnh sẽ khỏi hoặc thuyên giảm thật. Đấy là chưa kể quá trình điều trị ở Bắc Cạn, ở Thái Nguyên (như đã kể), anh D. đã uống rất nhiều thuốc bệnh và thuốc bổ, rồi đến lúc cõng nhũ đá vào hang xong thì thuốc mới ngấm rồi khỏi.

Động Hua Mạ mới được đưa vào khai thác du lịch. Trước đó, cả đoàn thám hiểm của Vườn mở đường, dọn lối đón du khách có khi phải buộc dây thừng, treo mình trên vách núi cao 8m mới vào được hang. Lời đồn về sự linh thiêng của di sản hang đá tuyệt đẹp này đã có từ lâu. Tốt nhất, với “đạo quỷ thần kính nhi viễn chi”, hãy coi Hua Mạ là điểm tham quan cần nâng niu bảo vệ. “Bạn không mang cá gì ra khỏi rừng/ trừ những tấm ảnh đẹp/ bạn không để lại trong rừng cái gì/ trừ dấu chân của bạn”, khẩu hiệu thú vị và bổ ích này đã được treo ở rất nhiêu khu rừng đặc dụng, rừng bảo tồn như Ba Bể. Cớ sao ta không làm theo lời khuyến đó, theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng của Nhà nước, mà phải chờ đến “ứng báo” của “thần linh” thì mới biết ứng xử như cần phải có với không gian quý báu như Ba Bể? Ta trân trọng những gì thiên nhiên tạo tác, không báng bổ thế giới tâm linh sau thẳm ở khu vực mình có mặt, dù là trong lời nói và hành động, thì làm gì có chuyện “tai tiếng” đồn thổi như kiểu anh chàng D., rồi ông Điền? Đúng là bây giờ người ta có đặt một bát hương ở trong hang Hua Mạ thật.



Chưa chắc đã là ngẫu nhiên và tưởng tượng. Chỉ biết, Ba Bể sẽ quyến rũ hơn nhờ “thế giới tâm linh” lành lẽ. Sự thật không thể chối cãi là tất cả những người nghe đồn bị “quả báo” đã kể ở trên, họ đều bằng cách này hay cách khác xuống tay xâm hại di sản. Đó là một sai lầm từ góc độ bảo vệ môi trường và cả góc độ văn hóa ứng xử khi đến với thiên nhiên hoang dã nữa./.


Bài 1 kèm các ảnh sau:

A, a1 và a2: Hình ảnh “rồng trắng rắn đỏ” kỳ bí trên hồ Ba Bể do nhà báo T. chụp, hiện tại ông Diễn đang lưu giữ.

B: Con rắn hang được tìm thấy và chụp ở Động Puông, Ba Bể.

C: Đền An Mạ, nơi được xem là trung tâm của những câu chuyện “linh thiêng”.

D: Thác Đầu Đẳng ở Ba Bể, nơi xảy ra rất nhiều cái chết thương tâm, du khách cần thận trọng trước sự trơn trượt của lối đi.

Bắn rụng bầu trời…
Ký của Đỗ Doãn Hoàng
Uống máu chim sâm cầm Tiến vua
Đàn chim giang lông xám như đại bàng núi, mỗi con nặng khoảng hai đến ba ký lô, nhưng sải cánh của nó dài hàng mét, mỗi bên như cái quạt quân sư ông Gia Cát Lượng hay phe phẩy mỗi lúc ngồi trong trướng tính chuyện quân cơ ngoài ngàn dặm xa. Chim sâm cầm nhao như một cơn mưa với những hạt nước khổng lồ màu đen nhoáy sà xuống mặt đầm Văn Khúc. Lũ vạc cườm sẫm, chiều về xoạc cánh chao đảo như trực thăng tìm điểm đỗ trên mặt hồ. Chúng phô trương thanh thế để rậm rịch cho chuyến kiếm ăn cô độc trong đêm rạc rày kiếp vạc. Đàn chim mơ mộng, kiều diễm ấy, trong tôi, chúng như biểu tượng của bầu trời cao rộng. Chúng muôn thuở bay và mang theo khát vọng muôn thuở của loài người.
Bỗng đâu, một loạt tiếng nổ chát chúa vang lên. Đạn dia từ nòng súng lớn vãi ra như trấu. Tiếng chim kêu thảm thiết, thảng thốt mà tôi nghe như chúng đang hậm hực khóc: “tôi có làm gì đâu mà loài người xử ác với tôi?”. Lũ chim lớn với sải cánh rộng rầu rĩ rơi như bầy diều đứt dây mà gió thì bỗng đâu ngừng bặt. Chúng chết thảm. Lông chim bay bời bời. Mặt nước nâu xám, đen nhánh toàn xác chim. Máu loang đỏ bốn góc thuyền nan của thợ săn bầu trời. Tiếp đó là màn uống tiết chim sâm cầm, cái loài chim vì suốt đời ăn củ nhân sâm bổ dưỡng trên dãy Trường Bạch Sơn bên xứ Cao Ly, xứ Tàu mà trở thành thức Tiến vua nước Việt ta một thuở. Thợ săn uống máu sâm cầm, bất biết đó là loài chim di cư đi dọc địa cầu, qua trọn những xứ đang bị cúm gia cầm hành hoành khốc hại để đến Việt Nam, bất chấp nó là con chim được nhiều quốc gia trên thế giới trọng vọng, chăm sóc, nghiên cứu. Cái chân nhiều con chim di cư dọc địa cầu kia vẫn đeo vòng ghi chi chít số liệu và tên các quốc gia nó từng bay qua. Các thợ săn Việt Nam cầm súng lớn, nhẫn tâm bắn chim trời, rồi chính họ trở thành những kẻ điếc không sợ súng.
Các phường săn thiếu văn hoá
Không biết cái hồi ông nhà văn Tây kia viết “Bút ký người đi săn” nổi tiếng thế giới thế nào. Chứ cánh thợ săn bạn tôi, bây giờ họ săn bắn thật tàn nhẫn. Săn, cũng là một cách chinh phục thế giới, để con người bỏ bớt sự cô độc trong mình, để tự đánh lừa cảm giác rằng mình có sức mạnh nào đó trước thiên nhiên và cuộc sống. Từ thượng cổ đến giờ, từ ông hoàng bà chúa cho đến những kẻ thất học khố rách áo ôm, ai cũng ít nhiều có đi săn. Miền rừng sống dựa vào rừng, vùng biển sống dựa vào biển; chim trời cá nước hay rắn rùa trong lòng đất hố hang đi nữa thì cũng cần phải được tóm về phục vụ cuộc sống con người. Đó là đi săn.
Vua chúa xưa bắt cận thần bắt hươu nai thả vào vườn thượng uyển rồi đi bắn bắt cho sạch sẽ, cũng vẫn là đi săn (kiểu trọc phú). Nhưng đâu là giới hạn giữa việc săn bắt có chừng mực như thể làm xúc tác cho cuộc cạnh tranh sinh tồn trong loài vật; và việc săn bắt kiếm miếng ăn để sống làm người (với ý nghĩa nguyên thuỷ nhất) trước đây; rồi nữa, cái kiểu săn tàn độc, hủy diệt khiến cho nhiều loài vật vốn đông đàn dài lũ phải chạy tuột vào trong Sách đỏ Việt Nam, Sách đỏ thế giới rồi hấp háy bên bờ tuyệt diệt hôm nay? Tất cả đều là đi săn, nhưng bây giờ chúng ta đang có những phường săn thiếu văn hóa và phớt lờ những giá trị đạo đức tối thiểu một cách vô lối nhất. Trong bệnh viện Bạch Mai xanh um cây lá, tôi đi chăm người ốm và chứng kiến 6 con chim cu gáy cổ cườm đầy kiêu hãnh, chúng cứ rúc lên đầy thương mến, khiến ai cũng phải mềm lòng nhớ quê. Rồi gã thợ săn xách súng vào. Hắn xiết cò bòm bọp giữa thủ đô hoa lệ. Súng của nó hiện đại lắm, bắn cả chùm đạn, bắn trượt khó hơn bắt trúng con mồi. Chim gáy, chim sẻ, chim sâu rồi vành khuyên rí rách đẹp như đến từ cõi Thiên thai, chúng nó bắn tất, dùng dây sắt xiên lại thành một chuỗi mang đi. Dường như gã thợ săn ấy đang bắn vào ký ức và lòng liêm sỉ trong mỗi chúng ta.
Bây giờ người ta có thể dễ dàng mua súng săn, súng tự chế. Rồi thả sức mà bắn. Tiếng là cấm, là hạn chế và giao nộp súng tự chế. Nhưng có xã mà tôi từng đến, lãnh đạo xã đứng ra lập một hiệp hội những anh giàu sổi thích đú ngày nào cũng đi săn và đem súng đang bị cấm sử dụng ra so đọ với nhau. Ý kiểu rằng: “ta đây yêng hùng hơn chúng nó”.

Cha ông ta từng lập các phường săn. Đám trẻ chúng tôi thuở thò chim ra khỏi quần cộc rách chưa biết ngượng, cũng đã biết treo súng cao su trước ngực, bắn chết con chào mào, con chiền chiện, chú chích bông bé tẹo teo nào thì lấy mấy giọt máu chim bôi vào cáng cao su bằng gỗ để lưu dấu “chiến công đẫm máu”. Thế giới có cả hiệp hội săn bắn, và Việt Nam ta cũng từng cấp giấy phép cho người ta sử dụng súng săn, với danh mục những loài được săn bắn rất rõ ràng.
Song, giữa no đủ và giữa cảnh nhiều loài vật từng gắn bó thân thiết với con người đang đứng bên bờ diệt vong hôm nay, khi mà việc săn bắn không nhằm mục đích lấp đầy cái dạ dày, cung cấp đủ ca-lo dinh dưỡng cho kiếp đời của mỗi cá thể người nữa thì việc đi săn bỗng dưng lại cõng trong nó cả yếu tố văn hoá nữa. Vịt gà ngan ngỗng thừa mứa, nhiều người Việt Nam đang ngay ngáy lo thừa mỡ với tiểu đường, huyết áp vì ăn hết phần thiên hạ (những thứ bổ dưỡng) có nhất thiết phải tàn sát cò, vạc, giang, sâm cầm, mòng két, le le một cách hủy diệt thảm khốc với vũ khí tối tân như hiện nay không? Trâu bò, lợn, ngựa, dê, cừu đầy rẫy như bây giờ, có nhất thiết phải làm cả thế giới đau đầu van xin các thợ săn (và các nhà buôn) động vật hoang dã đừng bắn hổ, bắn gấu, bắn bò tót, sao la như hiện nay không? (Tất nhiên là có nơi còn thiếu thốn, nhưng dẫu sao vật nuôi - lợn, bò - vẫn nhiều hơn gấu hổ hoang dã. Do thế, yếu tố văn hoá sống, văn hoá vì cộng đồng nhân loại tiến bộ là thứ mà nhiều thợ săn và những người quản lý liên quan của chúng ta đang thiếu đến quặn lòng).
Họ đã bắn hạ cả những ban mai và những chiều tà
Tôi không hiểu đám trai tráng tóc vuốt gôm bóng như tắm mỡ lợn kia họ nghĩ gì, khi mà họ rồng rắn đeo đám súng cả nghìn đô đi bắn chào mào, chim sẻ? Bắn để làm gì (?). Trong khi quá nhiều tuổi thơ, quá nhiều câu chuyện cổ tích trong thời đại tên lửa vũ trụ này đã và đang khô khát tìm một tiếng chim. “Thêm một tiếng chim gù, thành ban mai tinh khiết”. Nhưng thợ săn giàu có, họ đã tàn sát cả những ban mai, những chiều tà, những vẻ đẹp vĩnh hằng của Trời đất. Họ nhẫn tâm ở chỗ họ bắn chim chỉ vì họ muốn được nổ súng và nhìn thấy cái mà họ coi là “tài năng” của mình kết tinh trong hình ảnh chú chào mào, chim chích buông mình từ ngọn cây cao xuống đất. Không thèm đi nhặt xác chim về làm thịt. Hình ảnh ấy làm đám thợ săn bắn rụng bầu trời thấy hưng phấn giống như chàng hiệp sỹ mải mê chinh chiến và yêu đương trong tiểu thuyết, vừa mới chinh phục thành công một mỹ nhân vậy. Họ đã thêm một lần làm tôi nhớ tới điển tích văn học quen thuộc: chàng thợ săn vác súng đi qua khu hồ tuyệt đẹp, đôi thiên nga đang tự tình đắm say. Chàng nổ súng, nổ súng chỉ vì chàng muốn súng phải nổ. Chàng giết chết một con thiên nga rồi bỏ đi, lòng không gợn buồn, cũng chẳng gợn vui. Thiên nga thiếu phụ cô độc, tang tóc trên mặt hồ - sự không hiểu nổi Loài người trong thiên nga mái có khi còn lớn hơn cả nỗi đau vĩnh viễn mất người bạn tình đang loang máu trên mặt hồ. Tôi hồ đồ nghĩ tới câu chuyện mà có lẽ ai cũng biết này khi thấy gã thợ săn ngồi trên thuyền nan xả súng làm cò, vạc, giang, sâm cầm rơi lã chã xuống mặt hồ. Những cánh chim rơi tức tưởi từ bầu trời bộp xuống niềm đam mê ác thú.
Kẻ bắn rụng bầu trời được chào đón!
Huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ năm 2011. Hắn có thú săn chim. Cũng bản năng như đám trẻ chúng tôi hai chục năm trước, thấy chim chào mào đậu ăn quả xoan chín là nheo mắt lại ước ao có một chiếc súng cao su và một viên sỏi cuội thật vừa vặn. Mãi sau này vẫn cứ nhòm thấy chim bay chim đậu là mơ về một khẩu súng, như là một bản năng ác điểu. Một ngày không nổ súng là hắn nhớ như nhớ thuốc lào. Nhưng bắn chết cả đàn chim di cư có đeo vòng của các tổ chức nghiên cứu chim quốc tế rồi, hắn cũng chỉ ném toẹt xiên chim trời cho bà hàng xóm hể hả làm thịt. Chiều về, nếu còn chưa say khướt thì hắn cũng la cà xin một đĩa “đặc sản chim” về nhâm nhi ăn gọi là ăn cho bà láng giềng đỡ… áy náy. Không bán, không ăn, không yêu thương cũng chẳng căm thù lũ chim trời. Mà hình như thợ săn nào cũng hào hoa thế, “Tôi săn là bởi tôi săn/ nhặt chim anh chớ hỏi nhiều làm chi”. Bọn hắn nhại thơ tình thế. Cũng phải, giàu đến độ bỏ mấy chục triệu ra mua súng săn vác đi hoang như thằng dở chứng thế, thì rõ là đi săn chẳng vì muốn kiếm được con mồi ở góc độ vật chất nữa rồi.
Ngày xưa ở quê, bố mẹ không cho đi bêu nắng, cấm đi bắt cua, cá, lươn, chạch. Anh em chúng tôi hậm hực lắm, mẹ nằm chặn ở cửa canh chừng, gió nồm hây hẩy, tôi cũng lặng lẽ… bước qua cơ thể mẹ để mà tung mình ra với những con dộc, độ hè ấy “nước như ai nấu/ chết cả cá cờ/cua ngoi lên bờ”. Tôi tụt quần dài, buộc túm hai ống chân lại, đi bắt cua. Bắt từ lúc mặt trời đứng bóng tới khi hoàng hôn sậm xuống, mặt mũi hăm hia đỏ vì nóng nồm, nắng chảng. Cua cá túm đầy hai ống quần. Tắm sông sạch sẽ, tôi về nài nỉ bác hàng xóm lấy cả đùm cua cá của mình để… phi tang. Tôi tay không, quần áo khô ron trở về nhà, bố mẹ hỏi bảo con đi học nhóm nhà thằng Cường. Bắt (hay săn) nó là cái thú rất bản năng của con người. Tôi bắt cua chẳng nhằm lấy được cua cáy, và đám thợ bắn chim trời bằng súng ngoại cũng thế. Nhưng “nghề” bắn chim đôi lúc cũng có giá, ra khỏi cổng là có người nhờ… nổ súng.
“Nhà bác cho em xin mấy viên đạn, được không? Nể bác quá, dưng mà…” - ai đó nằn nì hắn. Chẳng là: có khi giữa thành phố, một bà níu bộ dằn ri trông hung hãn như Nguỵ quân của hắn lại, nhờ chú bắn hộ tôi lũ cò ngủ trên tán cây sao, tôi bán nước chè kiếm ăn ở dưới, nó cứ ỉa vào đầu khách. Mất khách quá. Hắn xách súng hơi, đã ngắm là rụng cò. Về quê, một bác chặn đường, nhà tôi có con mèo hoá cáo hỗn ơi là hỗn, nó ăn ven đàn gà nhép của tôi. Lại con gà chả hiểu ma ám thế nào biến thành gà rừng, suốt ngày đậu bới tre gáy te te, mà nó là gà mái thích gáy mới đúng điềm gở chứ. Giữa bụi tre nhà tớ có hai con sóc làm tổ ở tán cây xà cừ. Nó ăn trụi hết cả vườn bưởi, cấm có còn quả nào. Trăm sự nhờ chú bắn hộ tôi. Đắt khách quá, hắn tháo bao đạn, ngồi nhồi thuốc súng, từng muỗng đạn chì viên to như đầu đũa được dốc vào cát tút. Mấy chục viên đạn khạc ra khỏi khẩu súng săn mết-in nước Pháp sau mỗi tiếng nổ. Bắn trượt cũng thành bắn trúng. Con sóc vểnh đuôi ôm quả ổi chín bằng hai tay (chi trước), mắt đen như hạt nhãn đang nhảy nhót. Súng nổ. Sóc rơi xuống, nằm như con chuột ngâm cống ở góc ao. Sau mỗi cuộc săn là những bữa nhậu tơi bời, đắc chí, chim trời cá nước nó là cái lộc, bất khả từ mà cũng bất tận hưởng.
Thỉnh thoảng gã rằn ri đeo súng dữ cũng cứ nói chữ choanh choách. Bấy giờ, tôi chỉ biết cười chua chát nghĩ đến cảnh hắn nhồi đạn cháy cả nhà, cháy cả mặt. Nghĩ cảnh hắn bắn nhầm vào người khác. Nghĩ cảnh súng săn, súng tự chế bán tràn lan, rồi gây án như trong phim hành động Mỹ. Sao nhà quản lý súng đạn và vật liệu nổ lắm kẽ hở thế, sao cứ đợi “mất bò mới lo làm chuồng”? Mà bò mất từ lâu lắm, chuồng trại vẫn chưa có ý định xây ư?
Lỗi tại bầu trời và khẩu súng?
Chỉ bầu trời xanh là dường như bị vỡ từng mảng khi mất đi sự hoà sắc rộn rã của lũ chim trời. Ngẫm kỹ thì trong muôn loài, chim trời là khó ẩn thân lánh nạn hơn cả. Thú có rừng, cá có nước, chim có nhõn bầu trời lúc nào cũng tênh hênh phô bày tất cả. Chim thì phải bay, phải thoáng mới gọi là bầu trời. Chim bay trên trời bao giờ cũng đồng nghĩa với việc hớ hênh phô diễn thân mình trước mũi súng nỏ thợ săn. Cánh săn chim rất nhàn. Đi đâu cũng hỏi: chỗ này có sâm cầm (chim tiến vua) không? Có con giang to nào không? Ai cũng có thể giả nhời! Có, nó đậu ngoài bới tre ấy, nó bơi ngoài đầm ấy, sáng nay thấy nó về ăn lách nhách như vịt ngoài Văn Khúc đầm. Thế là đi đời nhà chim rồi, chim ơi. Giá như chim đừng biết bay thì có khi số chim trời thọ nạn vì súng săn sẽ bớt đi. Cánh cò đẹp bay vào giấc mơ của thiên hạ, với thợ săn, chúng không thèm bắn. Hôm nào vắng chim lắm, chúng bảo nhau: thôi thì lấy tạm con cò bợ về làm bữa tối. Chim trên cây lơ ngơ, súng quá hiện đại với sức mạnh sát thương khủng khiếp, họ “lấy” chim về ăn như đứa trẻ thò tay vào túi quần mình lấy viên bi ra nghịch. Thế thì gì mà bầu trời chả hết bóng chim.
Trước đây, khi bà con còn dùng bẫy bằng cành tre, dùng cung nỏ với súng chun bắn chim, thì chim trời đôi khi có thể coi bầu trời là chốn bình yên nào đó của mình. Như con nai biết trốn trong rừng; con cá biết lặn xuống đáy sâu. Nay, với những chiếc đài xập xình phát đủ loại tiếng kêu giả hòng dụ chim trời vào lưới ụp, mỗi lần bắt cả trăm con chim lớn. Nay, với súng săn hai nòng, khạc cả trăm viên đạn chì một lúc, bầy đạn đi loe ra như một vòng kim cô khổng lồ để rồi bắn trượt chim còn khó hơn là hạ sát. Thế nghĩa là, bầu trời cao rộng và lãng mạn của chim hoang dã chính là nơi chim trời buộc phải trình diễn vũ điệu chết chóc của mình. Hễ chim tung mình với mây gió là bị phát hiện. Bay mãi rồi cũng phải đậu, đậu là bị bắn, bắn là chết. Mà đáng sợ hơn, bắn chim bay mới dễ… trúng. Cánh thợ săn có câu “quân tử bắn chim bay chứ không thèm bắn chim đậu”. Con giang với sải cánh 1,5m dài của mình bay trùm qua góc rừng, bay tối cả một góc đầm nước. Thợ săn xoay mình như dũng sỹ diệt máy bay trực thăng trên đồng nước nổi hồi giặc Mỹ xâm lăng, không cần ngắm bắn, súng nổ tràn. Hàng trăm viên đạn vãi ra, tiếng nổ rền vang ì oạp mãi về phía chân mây, con chim khổng lồ, sải cánh rộng cả mét, kiểu gì cũng trúng đạn. Đàn cò bay cả trăm con thì càng dễ xuyên táo dăm con. Chim bị bắn vào cánh, nó nghiêng ngả, tiếng kêu như khóc than đến não ruột, nó chao đảo có khi cả buổi chiều mới rơi. Nhưng chim bị súng nổ vào cổ hay vào ức, thì nó buông mình rơi giống như một cái khăn tay bị kẻ thất tình vứt từ trên nhà năm tầng xuống. Một vũ điệu hiến tế quằn quại của chim trời.
Những vị “khách thương hồ” sẽ phải nắn hành trình xuyên quả đất?
Đạn và súng săn mua đều dễ dàng. Không hiểu sao nhà nước ta có chủ trương thu súng tự chế ở vùng cao một cách quyết liệt, để đến nỗi bà con phải dâng đơn xin săn bắn tỉa ít nhiều chứ “bảo tồn” tốt quá thì khỉ và lợn rừng được thể đông đàn dài lũ phá hết hoa màu. Gấu bẻ hết ngô và voi thì ùa ra dẫm quật đổ nhà cửa, xéo chết cả người. Trong khi ấy, ở miền xuôi, chúng ta vẫn để những phường săn thời a-còng (@) với các tay súng được cấp giấy phép đi bắn… rụng cả bầu trời như thế?
Bạn tôi giữ trong nhà một tải đạn chì khổng lồ, hắn bảo, sẽ bắn trong cả cái mùa chim di cư giáp Tết năm này. Chim trời, những vị khách phương xa béo núc đến từ địa cầu ấy, đã bay từ chín tầng mây qua họng súng săn khét lẹt vào thẳng đĩa nhậu thơm nít mũi của hắn và bầy bè bạn. Thợ săn nào cũng giữ cho mình những hũ rượu lớn, trong đó, ánh bạc, xanh rì, đen nhức, đỏ non những cặp chân chim gầy guộc. Ai cũng bảo: rượu chân chim di cư rất bổ, rất tráng nọ ích kia. Chim di cư và cả chim bản địa Việt Nam cùng bị tận diệt. Trên đường di cư vòng quanh quả đất của mình, chim di cư không ngờ rằng chúng nhất tề bị làm thịt bởi thợ săn Việt Nam. Song nghĩ cho cùng thì: những vị khách thương hồ du lãng đáng yêu kia (như sâm cầm, le le, mòng két, cò thìa…) đi vòng quanh thế giới, chúng có trêu ghẹo gì ai? Chúng dừng lại ở các ao hồ, cửa sông Việt Nam để ăn tép ăn tôm, ăn đòng đong cân cấn tẹp nhẹp ngoài bãi bồi như một cách tiếp thêm nhiên liệu để tiếp tục hành trình, chúng có nuốt chửng hoa màu hay ăn tàn phá hoại gì đâu? Chim di cư dừng sải cánh, hạ bước chân du mục để ăn nhẹ; để để tiếp tục đốt mỡ mình làm nhiên liệu trong hành trình giữa chín tầng mây tránh rét từ Bắc Cực xuống Nam Cực (và ngược lại) đấy chứ. Tôi nói vậy, cánh thợ săn vẫn nhồi thuốc nổ vào cát tút, vẫn khạc đạn như họ đã, đang và sẽ còn làm như thế. Tao không bắn thì nước ngoài nó cũng bắn. Không bắn thì chim di cư nó cũng cứ tiếp tục bỏ đi về phương Nam tránh rét. Chim trời cá nước, thượng đế sinh chúng ra là để “tiến” chúng cho con người. Không ăn là có tội, chim Tiến Vua là gì, là vua chúa ngày xưa họ còn ăn nữa là - một thợ săn đắc chí tiếu hi hi.
Súng lại nổ, bà con hiếu kỳ lại ùa ra xem. Đàn chim chao đảo, táo tác vỗ cánh bay đen bầu trời. Chúng bay rất xa rồi, túm lông của những chú chim bị giết vẫn quẩn quanh trong gió đồng đầu đông giá rét. Xa rồi, tiếng kêu khào khào ai oán của đàn chim di cư vẫn lộp dộp phía bới tre cuối đường chân trời. Ai đó bảo, chim di cư đang nắn đường bay vạm vỡ dài dọc địa cầu của chúng để khỏi qua đất Việt Nam có nhiều gã thợ săn nhẫn tâm. Mặc, quán chim trời cứ mọc lên, được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép bán đặc sản chim trời, đủ an toàn vệ sinh thực phẩm với huy chương này nọ hẳn hoi. Súng cứ nổ, đài cát sét giả giọng chim vẫn sụp sụp đặt trong cái lưới ụp há mồm ăn thịt chim trời. Những tấm lưới ăn thịt đàn chim di cư một cách hỗn hào. Vẫn chưa ai nói về cái thứ văn hoá môi trường, văn hoá vì cộng đồng; hay ít ra là sự mơ mộng nào đó để khỏi phải bắn rụng từng mảng trời xanh khoáng đạt của Trời như lúc này... Cánh chim rụng xuống, một mảnh trời rơi theo. Tiếng súng săn chim trời nổ, một mảng mây giữa cao xanh rụng rời vỡ như bong bóng xà phòng. Đứa trẻ hàng xóm nhà tôi, khi có người tếu táo đố cháu bắn rụng ông mặt trời nóng nực, cháu bi bô: cháu không muốn dùng súng chun (súng cao su) bắn rụng ông mặt trời là vì cháu sợ viên sỏi sẽ làm rơi mất mấy đám mây hình chim cánh cụt! Ra là như thế.
Đ.D.H
Kèm theo chùm ảnh 7 tấm:
1: Một con chim tiến vua (sâm cầm) bị bắn chết tại Cẩm Khê, Phú Thọ. Rất nhiều tài liệu nói rằng, sâm cầm đã vĩnh viễn không di cư qua Việt Nam, nhưng đàn sâm cầm này mới bị hạ sát cuối năm 2011.
2: Chuẩn bị tấn công, hạ sát đàn chim di cư hiền lành đem nhậu.
3: Vừa hút thuốc lá, vừa đốt nến lấy “nhựa”, vừa nhồi thuốc súng vào cát tút lớn trước khi “bắn rụng bầu trời”. Một cảnh liều lĩnh không thể tưởng tượng nổi.
4: Chim sâm cầm, chim tiến vua đang vui sống trong đầm.
5: Súng săn và những viên đạn chì đáng sợ.
6: Một con giang lớn và một con vạc lớn bị bắn chết ngay cả khi đang bay lượn trên bầu trời cao xanh vô tận của chúng.
7: Một hũ rượu lớn ngâm toàn chân chim di cư, trong đó có chân chim sâm cầm. Đây có lẽ là một hình thức thủy táng cả muôn loài chim trời một cách dã man nhất.