Suy Trầm Hay Khắc Khoải?

Vũ Hoàng & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA Ngày 120523


Cùng lúc, cả Việt Nam và Trung Quốc đều báo động về nạn đình trệ kinh tế. 

* RFA photo - Đường phố Sài Gòn hôm nay *

Trong khi tờ Nhân dân Nhật báo tại Hà Nội xác nhận là đã có dấu hiệu suy giảm sản xuất trong bốn tháng đầu năm thì tại Trung Quốc, chính Thủ tướng Ôn Gia Bảo kêu gọi là nên đặt ưu tiên cao hơn cho tăng trưởng. Diễn đàn Kinh tế tìm hiểu về nguyên nhân của tình trạng đó qua phần trao đổi của Vũ Hoàng với nhà tư vấn kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa của đài Á châu Tự do.

Vũ Hoàng: Xin kính chào ông Nghĩa. Thưa ông, hai tháng trước, qua chương trình phát thanh ngày 28 Tháng Ba, chúng ta tìm hiểu về một quyết định của Quốc hội Trung Quốc là từ năm nay sẽ giảm chỉ tiêu tăng trưởng xuống mức 7,5% một năm thay vì giữ tốc độ 8% như trong tám năm qua, để còn cải tổ lại cơ chế kinh tế. Khi ấy, ông nhận định rằng cuối cùng, xứ này vẫn có đà tăng trưởng cao và gặp bất lợi vì càng khó cải cách. Quả nhiên, cuối tuần qua thì Thủ tướng Ôn Gia Bảo phát biểu tại Vũ Hán của tỉnh Hồ Bắc, là dù phải tiếp tục thi hành chính sách công chi và tiền tệ một cách thận trọng, Trung Quốc vẫn cần đẩy mạnh ưu tiên tăng trưởng.

Cùng lúc đó, thưa ông, tờ Nhân dân Nhật báo của đảng Cộng sản Việt Nam cũng vừa xác nhận là kinh tế đã có dấu hiệu suy giảm, và nhiều nhà nghiên cứu kinh tế trong nước nói đến viễn ảnh sẽ hụt mất chỉ tiêu tăng trưởng từ sáu đến 6,5% và chỉ còn 4% hay 4,5% là nhiều. Đồng thời nỗi khó khăn và thậm chí phá sản của cả vạn doanh nghiệp phải được các đại biểu lưu tâm trong kỳ họp thứ ba của Quốc hội khoá XIII vào tháng này.

Giữa bối cảnh còn u ám của kinh tế thế giới, chúng tôi đề nghị diễn đàn chuyên đề của chúng ta sẽ tìm hiểu về những khó khăn này của Trung Quốc và Việt Nam. Cụ thể là tại sao như vậy?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: -Tôi thiển nghĩ rằng sinh hoạt kinh tế các nước có thể nhất thời trôi vào chu kỳ suy trầm và cần một số biện pháp điều chỉnh. Kinh tế thế giới lại đang gặp cảnh hy hữu hơn một chu kỳ suy trầm, do hiện tượng các nước công nghiệp hóa chi tiêu quá mức và mắc nợ quá nhiều từ mấy chục năm nay nên đến lúc phải trả. Đó là cảnh suy trầm kéo dài của Hoa Kỳ, Nhật Bản và các nước Âu Châu. Khi ấy thế giới hy vọng các nước đang phát triển, đứng đầu là Trung Quốc, sẽ là những đầu máy thay thế. Nhưng sự thể lại không được vậy vì như Việt Nam, Trung Quốc vẫn cần xuất khẩu vào các thị trường công nghiệp hoá nên cũng bị hiệu ứng trì trệ.

- Thật ra, cả hai nền kinh tế này không chỉ bị hậu quả chu kỳ, là chỉ gặp khó khăn giai đoạn, mà còn có nhược điểm nằm trong cơ cấu và gặp hoàn cảnh đình trệ thì các nhược điểm mới phát tác. Vì thế, họ không chỉ bị đà tăng trưởng thấp mà còn gặp nhiều chuyện nguy ngập hơn, nên có thể phải rà soát lại toàn bộ cơ chế kinh tế, chiến lược phát triển và nhất là tổ chức chính trị. Có lẽ lãnh đạo Bắc Kinh thấy ra điều ấy, còn nhà cầm quyền Hà Nội thì e rằng chưa và đấy mới là chuyện đáng sợ hơn cả.

 

Tăng trưởng và Cải cách

 

Vũ Hoàng: Như vậy chúng ta sẽ lần lượt nói về chuyện tăng trưởng và cải cách của Trung Quốc trước khi tìm hiểu về trường hợp Việt Nam. Thưa ông, đâu là những nhược điểm về cơ cấu của Trung Quốc như ông nói?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trung Quốc có cơ cấu kinh tế chính trị xin tạm gọi là "tập trung chính trị mà phân quyền kinh tế". Theo mô hình này, trung ương giữ độc quyền chính trị qua hệ thống lý luận và tổ chức của đảng, mà cho các địa phương, từ cấp tỉnh, thành phố và quận huyện, nhiều quyền hạn về kinh tế.

- Cụ thể thì đảng bổ nhiệm nhân sự tại các địa phương và ở dưới, đảng viên thăng quan tiến chức nếu đạt thành tích tại địa phương mà họ quản lý và thật ra họ chỉ chịu trách nhiệm với cấp trên chứ không do dân chúng ở dưới bầu lên. Hình thái ấy không mấy khác tổ chức hành chính công quyền của xứ này vào thời cổ. Kết quả thì đảng bảo đảm được quyền lãnh đạo của mình, còn các địa phương thì linh động giải quyết yêu cầu kinh tế ở dưới, thậm chí còn phát huy sáng kiến và tranh đua với nhau vì ai thành công thì được ở trên cất nhắc lên vị trí cao hơn.

Vũ Hoàng: Nghe ông trình bày thì thính giả có thể hiểu vì sao mà có tỉnh thì theo hướng này, tỉnh khác lại có đường lối khác. Cũng vì vậy mà khi là Bí thư Trùng Khánh từ năm 2007 thì ông Bạc Hy Lai hành xử khác với người tiền nhiệm là Uông Dương nay đang là Bí thư Quảng Đông.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa vâng, vì cơ chế kinh tế chính trị đó mà dưới sự quan sát của trung ương, các địa phương đều thi đua hay thử nghiệm sáng kiến để tìm mức tăng trưởng cao. Đấy là lý do khiến kỳ trước mình nói rằng khi nào tốc độ tăng trưởng của các địa phương cũng cao hơn chỉ tiêu do trung ương đề ra từ một đến ba phần trăm. Then chốt là trung ương cần địa phương tạo ra việc làm và giữ gìn ổn định xã hội và khi cả tỷ người bung ra sản xuất như vậy thì kinh tế có sản lượng tăng vọt làm thế giới cho là phép lạ.

- Nhưng dù có lấy đó làm thành tích biện minh cho vai trò cần thiết của đảng độc quyền, lãnh đạo Trung Quốc có thấy tăng trưởng cao mà vẫn thiếu phẩm chất, bị lãng phí và gây ô nhiễm. Trong khi mỗi nơi lại phát triển một hướng nên lại gây ra bất công lẫn bất ổn vì dị biệt quá lớn giữa các địa phương hay thành phần kinh tế. Khi lên lãnh đạo từ năm 2003, thế hệ thứ tư như Hồ Cẩm Đào hay Ôn Gia Bảo đã muốn tập trung quyền lực về trung ương để phần nào tái phân lợi tức và tài nguyên cho cân bằng hơn mà không nổi.

- Thế rồi nạn tổng suy trầm toàn cầu từ năm 2008 mở ra mâu thuẫn giữa tăng trưởng và cân đối, với ưu tiên lại dồn vào tăng trưởng nhờ lượng công chi và tín dụng vĩ đại. Được bơm phương tiện mà ít năng suất thì biện pháp kích thích thổi lên lạm phát. Chế độ phân quyền cho địa phương còn đưa tới nạn bong bóng địa ốc và tư bản thân tộc, kèm theo lối vận động chính trị để tranh đoạt quyền bính tại trung ương như chúng ta đã thấy qua vụ Bạc Hy Lai. Hãy nghĩ đến tham vọng của Ngô Tam Quế trấn thủ tại Vân Nam khi thấy Khang Hy còn quá trẻ ở Bắc Kinh!

 

Ba mục tiêu của TQ  

Vũ Hoàng: Từ bối cảnh phức tạp đó, thưa ông, người ta có cảm tưởng như lãnh đạo Bắc Kinh chưa thoát khỏi mâu thuẫn giữa tăng trưởng và cân đối mặc dù đảng và Quốc hội đều nói tới yêu cầu cải tổ cơ cấu. Câu hỏi mà nhiều người thắc mắc là sau kỳ họp Quốc hội vào Tháng Ba, ông Ôn Gia Bảo nhấn mạnh tới cải cách và hạ chỉ tiêu tăng trưởng mà bây giờ ông lại nói đến ưu tiên cao hơn một chút cho tăng trưởng. Thế thì chuyện gì đang xảy ra vậy?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trong chuyến tham quan Vũ Hán vào cuối tuần qua, Thủ tướng Trung Quốc chỉ thị là phải cẩn trọng xử lý cả ba mục tiêu là duy trì tăng trưởng, tái cấu trúc kinh tế và kiềm chế lạm phát. Lời phát biểu ấy cho thấy những khó khăn trầm trọng của xứ này.

- Trước hết, sản lượng công nghiệp trong Tháng Tư sụt tới mức thấp nhất từ hai năm nay, lượng đầu tư cố định thì tăng ít nhất kể từ một chục năm và niềm tin của thị trường giảm sút đáng kể. Trong khi ấy, lại có tin là bốn ngân hàng lớn nhất bỗng dưng giảm mức tín dụng tới 99% trong hai tuần đầu của Tháng Năm, là chuyện rất lạ và cực nguy. Các doanh nghiệp đều vay mượn quá nhiều và tồn tại nhờ vay thêm để trả nợ cũ, tức là chỉ đổi nợ thôi. Khi tình hình sản xuất sa sút mà ngân hàng lại ngưng cho vay thì nhiều doanh nghiệp sẽ phá sản, thất nghiệp tăng vọt và động loạn xã hội sẽ lan rộng. Gặp hoàn cảnh này thì làm sao có thể giảm đà tăng trưởng qua hạn chế tín dụng? Ôn Gia Bảo nhắc tới ưu tiên tăng trưởng là theo ý đó, nhưng cũng nhắc nhở là phải thận trọng, chỉ vì bóng ma của lạm phát và nạn đầu cơ địa ốc vẫn rình rập.

Vũ Hoàng: Nếu quả như vậy thì sau 30 năm tăng trưởng ngoạn mục, Bắc Kinh đang ngõ cụt, vì ngả nào cũng có chướng ngại kinh tế lẫn xã hội và chính trị, dù bên ngoài cứ ngợi ca phép lạ Trung Quốc và lãnh đạo xứ này vẫn ra vẻ uy hiếp các nước lân bang. Theo như ông nhận xét thì họ còn có thể làm gì để thoát hiểm?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta thật khó có câu trả lời và có lẽ còn phải chờ đợi thêm ít lâu.

- Bản thân tôi thì không đánh giá thấp trình độ lãnh đạo của xứ này nên nghĩ rằng họ sẽ dám làm chuyện táo tợn, đó là đành cho kinh tế suy trầm, là đạt tăng trưởng thấp hơn, với rủi ro là doanh nghiệp kém hiệu năng sẽ phá sản hàng loạt và thất nghiệp có thể tăng vọt. Nếu vượt qua được khó khăn này, Trung Quốc mới thực sự cải tiến khả năng cạnh tranh và có được nền kinh tế quân bình hơn. Điều ấy cũng có nghĩa là họ sẽ phải có thay đổi về chính trị từ trên xuống. Nếu không vượt nổi những thách đố ấy, Trung Quốc vẫn bị suy trầm kinh tế mà còn bị loạn to.

Vũ Hoàng: Ta bước qua Việt Nam vì thưa ông hình như xứ này cũng có một số điểm tương đồng về những khó khăn trước mắt với doanh nghiệp phá sản, ngân hàng rung rinh và kinh tế sa sút...

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa nói về kích thước thì Việt Nam chỉ bằng một tỉnh của Trung Quốc, mà về trình độ thì dù đau lòng tôi phải cho rằng lãnh đạo xứ này mới chỉ ở cấp quận huyện của lân bang đáng ngại kia. Lãnh đạo Hà Nội vẫn còn lối tư duy của phó lý trương tuần trong làng xã thời xưa nên chỉ bo bíu nghĩ đến đỉnh chung trước mắt trong khi coi dân như rác.

- Thuần về kinh tế, Việt Nam có ưu thế và hoàn cảnh thật ra dễ hơn Trung Quốc để vừa ra khỏi bóng rợp của họ vừa vượt lên thành một nước "tân hưng" Đông Nam Á. Từ hai chục năm nay, các định chế quốc tế đã có cả ngàn khuyến cáo về cải cách mọi mặt, đi cùng viện trợ cả tài chính lẫn kỹ thuật. Nhưng tài chính thì bỏ túi, kỹ thuật thì bỏ qua và họ tráng men tiến trình công nghiệp hoá ngoài vỏ, với cùng chiến lược là ép dân lấy đất, bóp lương để đạt lợi thế nhân công rẻ. Đấy là thành quả kinh tế tồi tàn do trạng thái tâm lý nghèo nàn của lãnh đạo khi họ ru ngủ nhau với cách xoa đầu ngợi khen của giới đầu tư quốc tế. Sự thể nay đã khác...

 

Tình hình Việt Nam   

Vũ Hoàng: Ông nói rằng nay đã khác thì khác như thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi xin đi từ xa đến gần, từ thấp lên cao để chúng ta thấy ra điều ấy. 

 - Việt Nam chỉ cải cách sau năm 1991, tức là 20 năm trở lại thôi, sau năm năm thả nổi và dọ dẫm từ Đại hội VI, và phải đổi mới vì Liên bang Xô viết đã tan rã. Ngay từ đó, hai nhu cầu đã được đặt ra và được quốc tế viện trợ để tiến hành, là cải cách hành chính công quyền và cải cách doanh nghiệp nhà nước. Hai chục năm sau, doanh nghiệp nhà nước vẫn tồn tại và lớn mạnh trong một sự phung phí vĩ đại, điển hình mà không duy nhất chính là tập đoàn Vinashin. Khi nội vụ bùng nổ từ bốn năm qua, ta mới thấy nhiều kẽ hở khó hiểu của nền hành chính công quyền vì không xác định nổi trách nhiệm pháp lý và chuyên môn của các cơ quan chủ quản hay giám sát. 

- Đây là chuyện đỉnh chung hay bạc tiền của quan chức trong hệ thống nhà nước, vì nhiều nhóm lợi ích đã sống nhờ các cơ sở này, dưới sự bảo kê của đảng ở trên. Thành thử hệ thống kinh tế chính trị xứ này chỉ là một tổ chức kinh tài có độc quyền bạo lực, một đảng 'mafia' khoác cờ đỏ. Từ 20 năm nay người ta đã thấy là nếu không tách đảng ra khỏi pháp quyền nhà nước thì tình trạng này vẫn tồn tại. Nếu không giải trừ tư tưởng công hữu và cải tổ luật lệ về đất đai thì nạn cướp đất rồi xua công an và lính tráng đi đàn áp nạn nhân sẽ còn tiếp tục.

Vũ Hoàng: Thưa ông, trường hợp này có khác gì với Trung Quốc hay chăng?  

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa rằng có mà không. Có là khi cơ chế chính trị đó dẫn tới hiện tượng tư bản thân tộc, đám quý tộc đảng độc quyền trục lợi và dùng quan hệ đó làm ung thối hệ thống tư doanh. Hiện tượng "Thái tử đảng" trở thành đại gia kinh tế là một thí dụ dễ thấy nhất. 

- Nhưng có khác là lãnh đạo Trung Quốc quan sát các sáng kiến xấu tốt của địa phương và tìm cách điều chỉnh. Việt Nam thì định chế hóa gần như vĩnh viễn loại giải pháp gọi là "thí điểm". Người ta thử nghiệm một giải pháp và khi các nhóm lợi ích đó thấy có lợi là duy trì luôn. Vì vậy, giải pháp "Tập đoàn Kinh tế Nhà nước" hay "Tổng công ty Nhà nước" vẫn được bảo vệ dù có năng suất đầu tư rất thấp và tỷ lệ tham nhũng rất cao.

- Nguyên nhân là không chỉ nắm quyền và thế, các nhóm lợi ích còn chi phối chính sách quản lý, gây lệch lạc trong thị trường và dẫn tới lạm phát cùng bong bóng đầu tư. Khả năng quản lý vĩ mô đã kém, với loại khí cụ thô thiển, mà đường hướng còn nhằm bảo vệ các ngân hàng và tập đoàn nhà nước, làm không gian sinh hoạt của tư nhân bị lũng đoạn, tư doanh phá sản hàng loạt.

- Doanh nghiệp nhà nước như tế bào ung thư đang hủy hoại các tế bào lành lặn và triệt phá tiềm năng phát triển của cả nước. Vì vậy, vấn đề không chỉ là suy trầm kinh tế có tính chất chu kỳ. Nạn suy trầm đó cho thấy Việt Nam phải thay đổi, nhưng lãnh đạo vẫn cưỡng chống sau các khẩu hiệu rỗng rang như người ta thấy từ kỳ họp vừa qua của Ban chấp hành Trung ương.

Vũ Hoàng: Xin cảm tạ chuyên gia Nguyễn-Xuân Nghĩa về cuộc trao đổi này.   

Đi Tìm Lãnh Đạo

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 120521

"Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài"

 Thiếu kẻ tiên phong, Hoa Kỳ bọc hậu?

 * Tổng thống Mỹ Barack Obama nói chuyện với Tổng thống A Phú Hãn Hamid Karzai 

và Tổng thống Pakistan Asif Ali Zardari nhân Thượng đỉnh NATO tại Chicago *

Thế giới đang thiếu một quốc gia có khả năng lãnh đạo mà Hoa Kỳ lại bị đẩy vào vị trí thu dọn chiến trường.

Tuần qua, người ta theo dõi việc tân Tổng thống Pháp François Hollande vừa xong thủ tục nhậm chức là bay qua Đức và bị sét đánh. Phi cơ bị hư hại phải vòng về! Rồi Thượng đỉnh Pháp-Đức xoáy vào mâu thuẫn về ưu tiên cho Âu Châu, là tăng trưởng như Pháp chủ trương hay giảm chi như yêu cầu của Đức? Kết cuộc, Pháp đề nghị phát hành trái phiếu Âu châu, do Đức thủ vai tài trợ, như mọi khi! Không được lãnh đạo, Đức lãnh nợ...

Nhưng Hy Lạp mới là vấn đề khiến các thị trường tài chánh thế giới theo nhau tuột dốc cả tuần.

Tháng tới, Hy Lạp phải bầu cử lại. Liên minh của hai đảng tả hữu truyền thống không huy động được đa số để đề nghị giải pháp cứu nguy. Đảng cực tả Syriza chiếm thế mạnh thì đòi toàn điều bất khả: Hy Lạp phải được cấp cứu, vẫn muốn ở trong khối Euro mà không chấp nhận khắc khổ. Kinh hãi nhất là lời phát biểu của lãnh tụ Syriza, Alexis Tsipras, 37 tuổi: "Đối đế thì Hy Lạp sẽ quịt nợ, dùng tiền đó trả cho công nhân và người về hưu!" 

Lãnh đạo là lãnh trợ cấp?

Nhân vật chưa có một ngày giải quyết chuyện quốc kế dân sinh còn đưa ra chủ trương khả dĩ là khẩu hiệu tranh cử cho... Tổng thống Mỹ: "Cắt giảm ngân sách quốc phòng, diệt trừ lãng phí và tham ô, truy lùng bọn nhà giàu trốn thuế!" Một hướng chỉ đạo hấp dẫn mà tào lao: dân Hy Lạp trốn thuế và nhà nước trốn nợ từ năm 2009. 

Vì dân trốn thuế thổ trạch, xứ này phát huy sáng kiến là gom tiền thuế vào hóa đơn tiền điện. Kết quả là vì dân khỏi trả cả thuế lẫn tiền điện, công ty điện lực xắm vai thu thuế cho nhà nước bị phá sản! Nhà nước bèn trợ cấp cho điện lực, bằng ngân sách lủng.

Chúng ta đang nói về một quốc gia từng có nền văn minh rực rỡ thời cổ đại chứ không phải một bộ lạc thổ dân Á Phi nào đó. Đấy là lúc người ta phát minh chữ "Grexit" – Greece và Exit – Hy Lạp phải ra khỏi khối Euro.

Có thể lắm, nhưng sau đó còn những nước nào có thể bị nạn và đồng Euro sẽ tròn méo sứt mẻ ra sao?

Trong khi chờ đợi, dân Hy Lạp ồ ạt rút tiền ký thác, năm tỷ Euro trong hai tuần, để đưa qua xứ khác lánh nạn. Khi thiên hạ ùn ùn rút tiền, việc hợp lý nhất là... cũng xếp hàng, trước khi ngân hàng sụp đổ. Vốn là sản phẩm khan hiếm nhất thị trường, đồng tiền đã không cánh mà bay khỏi Hy Lạp – chuyển ngân điện tử nay đã quá thông dụng – xứ này thành "Lạp Ngập Sương". Thùng rác.

Cái tam đầu chế đứng ra giải cứu Hy Lạp - là Hội đồng Âu châu, Ngân hàng Trung ương Âu châu và Quỹ Tiền tệ Quốc tế - đành bó tay. Và chờ hội nghị khẩn cấp khác.

Hội nghị thì không thiếu.

Sau hội nghị Pháp-Đức, Tổng thống Pháp qua Mỹ gặp Chủ tịch luân phiên của nhóm G-8, năm nay họp Thượng đỉnh tại Camp David. Số là từ 1976, bảy đầu máy kinh tế thế giới... năm xưa, lập ra nhóm G-7 để quyết định về kinh tế toàn cầu. Từ năm 1997, nhóm G-7 mời Liên bang Nga tham dự, thành ra nhóm G-8, với nghị trình gồm cả vấn đề an ninh. Mà nay chẳng còn ai muốn nghe.

Năm nay, lãnh tụ thật của Nga là Tổng thống Vladimir Putin vừa tái nhậm chức không thèm dự, để Tổng thống cũ là Thủ tướng mới Dmitri Medvedev đi thay. Các vấn đề an ninh, Syria, Iran, Bắc Hàn, đều như gió thoảng, hồ sơ lương thực hay năng lượng thế giới cũng vậy. Thượng đỉnh G-8 tập trung vào chuyện giông bão Âu châu, với tuyên bố tẻ nhạt không kém.

Tám vị lương y thế giới, cùng hai đại diện của Âu châu, đã kê toa bốc thuốc: phải vừa bổ vừa tả. Vừa kích thích tăng trưởng vừa chấn chỉnh chi thu. Tiền đâu thực hiện việc đó? Đấy là lúc thế giới chờ đợi Tổng thống Hoa Kỳ đề nghị một kế hoạch cụ thể cho các nước. Vô phương.

Ông Barack Obama đang lo tranh cử và bị Hạ viện Cộng Hòa thách đố trong từng bước chi thu nên không thể có sáng kiến gì hơn khi chính nước Mỹ cũng bị bội chi quá nặng. Ông chỉ cầu là khủng hoảng Âu châu không đẩy kinh tế Mỹ vào một đợt suy trầm nữa ngay trước ngày bầu cử.

Hai ngày Thượng đỉnh của nhóm G-8 tại Camp David vừa dứt thì lại có hai ngày Thượng đỉnh của khối NATO tại Chicago.

Hàng năm, 28 hội viên Minh ước Phòng thủ Bắc Đại Tây Dương vẫn họp định kỳ ở cấp Tổng trưởng, một hai năm mới có Thượng đỉnh. Dù Chicago là đất thang mộc và bản doanh tái tranh cử của ông Obama, xin đừng tìm ẩn ý gì trong việc chọn nơi này để hội họp - ngẫu nhiên thôi!

Năm nay, nghị trình NATO có hồ sơ tài giảm võ khí chiến lược với Nga. Chuyện ấy bị gác qua bên, như các hồ sơ nóng kia là giải trừ nạn phổ biến võ khí hạch tâm - và đệ nhất thủ phạm là Bắc Hàn hay Iran - hoặc nạn tàn sát thường dân tại Syria, hay kinh nghiệm về Mùa Xuân Á Rập, v.v.... Nhưng NATO có một kết quả cụ thể, nhờ Hoa Kỳ. Đó là vẫn dựng lên lá chắn chiến lược tại Đông Âu: hệ thống phi đạn chống hoả tiễn đạn đạo để đón bắt võ khí xuất phát từ Iran - hay Liên bang Nga. Dĩ nhiên là Medvedev không vui với chuyện đó và Putin ở nhà lo việc khác.

Đáng chú ý nhất trong Thượng đỉnh là hồ sơ A Phú Hãn: Hoa Kỳ và NATO vừa lấy một quyết định cần thiết mà đầy rủi ro là dời đổi mục tiêu.

Vì rủi ro nên bền lề Thượng đỉnh, Tư lệnh Hoa Kỳ phải cảnh báo binh sĩ là sẽ còn đổ máu. Nhưng cần thiết vì từ năm 2010 chiến lược xây dựng quốc gia qua các dự án phát triển đã gom vào mục tiêu chống nổi dậy với việc đôn quân cho liên quân quốc tế (và Hoa Kỳ) ISAF. Bây giờ, ISAF lui thêm một bước để Chính quyền Kabul đàm phán với đối thủ Taliban và để Lực lượng An ninh A Phú Hãn ANSF đảm nhiệm vai trò bảo an nhờ sự tăng cường huấn luyện của liên quân.

Thượng đỉnh NATO coi đây là một tiến bộ, dù thực tế là các nước đều thiếu hai phương tiện: thời giờ và tiền bạc.

Về thời giờ thì chẳng cứ gì Pháp, còn vỏn vẹn có 3.400 binh lính, đòi rút quân một năm sớm hơn kỳ hạn cuối năm 2014. Của đi thay người thì vẫn hơn. Nhưng tiền của lại là điều mà thành viên NATO tại Âu châu thiếu nhất!

Mươi năm trước, Âu Châu còn góp vào phân nửa ngân sách NATO, rồi chỉ tiêu là xứ nào cũng dành 2% ngân sách cho quốc phòng đã thành mộng mị. Âu Châu tăng chi cho xã hội chứ ghét việc binh đao nên nay chỉ gánh chừng một phần ba ngân sách NATO mà thôi. Khi hữu sự thì đã có Mỹ! Thí dụ là Lybia năm ngoái...

Chuyện A Phú Hãn gợi nhớ quy luật rút tiền ký thác: ai cũng muốn rút thì ta chẳng nên bọc hậu. Các nước đều đẩy vai trò đó qua Mỹ, nước chủ chi cho Kabul kịp thời mộ quân và huấn luyện để lo lấy thân trước kỳ hạn. Đối thủ là lực lượng Taliban cũng biết coi lịch và chờ ngày... hoà giải hòa hợp dưới Giáo luật Sharia của đạo Hồi.

Trong khi ấy, im ắng suốt một chuỗi thượng đỉnh dồn dập là Trung Quốc.

Nhân khi thiên hạ choáng váng về Âu Châu rồi Thượng đỉnh Pháp-Đức, G-8, NATO, v.v... thì Bắc Kinh cho luật sư khiếm thị Trần Quang Thành cùng gia đình lên máy bay qua Mỹ. Một ánh chớp trên truyền hình! Chói lòa bên trong Bắc Kinh là những khó khăn cùng cực về kinh tế lẫn chính trị trước Đại hội 18. May mà thiên hạ rọi đèn qua hướng khác.

Ở trên, người viết có nói ra điều sai bét: nạn thiếu tiền toàn cầu! Thật ra, thế giới đang thiếu niềm tin hoặc một cơ chế lãnh đạo.

Liên hiệp quốc, Âu Châu, Nhật, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Turkey, thế giới Hồi giáo, nhóm G-8, G-20 hay nhóm BRICs của các nước đang lên, v.v... đều xoay vần trong loại vấn nạn khó giải. Mà quần chúng thì chẳng còn tin vào ai. Trong hoàn cảnh thế giới không đầu như vậy, phải chi Hoa Kỳ sớm hoàn tất cuộc tranh cử.

Để tìm lại vai trò lãnh đạo của mình.

 

Hy Lạp, Đồng Euro và Ý Dân

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Việt Tribune Ngày 120517 

Những mâu thuẫn không thể dung hòa 

 

* Một biển cờ xanh của Hy Lạp - Ảnh AFP *

Cuối Tháng Hai, trong phút cao hứng, người viết phân tách trên cột báo này trong số ra ngày hai Tháng Ba việc Hy Lạp có thể ra khỏi khối Euro và vãn hồi đồng Drachma cũ mà ra mới (xin đọc lại bài "Trái Bóng Hy Lạp Lăn Ra Ngoài Biên - Hy Lạp có thể ra khỏi khối Euro. Và cũng nên...."  Tuần qua, kịch bản ấy lại có vẻ - nói theo kiểu Hà Nội - "đi vào hiện thực", với xác suất khá cao. Quá cao theo quan điểm đầy âu lo của các quan chức Âu châu.

Trong khi chờ đợi ngày được thông báo là đồng Euro bị sứt một góc, xin hãy nhìn lại chuyện này từ giác độ... "dân chủ". Nói cho nôm na là ý dân.

***

Từ khi khủng hoảng bùng nổ vào năm 2008, các nước Âu Châu đã tung ra nhiều biện pháp chống đỡ để tránh cho Hy Lạp sẽ khỏi vỡ nợ, các ngân hàng lỡ cho vay mà mất vốn vì không đòi được nợ sẽ khỏi phá sản, hệ thống tiền tệ thống nhất của 17 nước trong khối Euro khỏi sụp đổ và, mục tiêu sau cùng, Liên hiệp Âu châu của 27 quốc gia khỏi bị khủng hoảng. Trong ba năm, các nước đã có ba bốn kế hoạch liên tiếp để cuối cùng thấy rằng sự thể lại nguy ngập hơn vậy: nhiều thành viên Euro đã tiêu xài và vay mượn quá khả năng từ quá lâu, đến khi kinh tế suy trầm thì lại cần thêm tiền, vừa để kích thích sản xuất vừa để trả nợ. Trong hoàn cảnh sản xuất sa sút và thất nghiệp cao thì việc thắt lưng buộc bụng để trả nợ khiến các chính quyền lâm nạn về kinh tế đều bị khủng hoảng về chính trị, bị thất cử hoặc phải từ nhiệm.

Từ nhiệm là trường hợp của Thủ tướng Hy Lạp George Papandreou thuộc đảng PASOK của cánh trung tả (viết tắt của Phong trào Xã hội Liên Hy Lạp). Tháng 11 năm ngoái, ông bị các nước Âu châu và Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF đã tung tiền chuộc nợ gây áp lực vì không thể tuân thủ những điều kiện do Âu Châu đặt ra để được cấp thêm một ngân khoản chuộc nợ trị giá 165 tỷ Mỹ kim.

Việc thương thuyết kế hoạch này tiến hành trước đó và Chính quyền Papandreou đã thoả thuận với đòi hỏi của quốc tế là phải giảm chi ngân sách nếu muốn được cấp cứu.

Sau khi đồng ý với thiên hạ rồi, về nhà, ông đưa ra sáng kiến khác. Đó là trưng cầu ý kiến người dân về kế hoạch này. Sáng kiến đó lập tức gây hốt hoảng cho các thị trường tài chánh vì giới đầu tư tin là dân Hy Lạp sẽ phản đối những biện pháp khắc khổ và các nước không thể cứu vãn tình hình và Hy Lạp sẽ vỡ nợ. Các nước thì cho là họ đã thương thảo với một chính quyền dân cử hợp pháp mà sau cùng chính quyền đó lại đổi ý và viện ra ý dân để thoái thác, hoặc để đòi mặc cả lại.

Vì phản ứng đó của thị trường và chính trường Âu châu, Thủ tướng Papandreous phải rút lại đề nghị trưng cầu dân ý và từ chức để một chính quyền lâm thời lên thay, với một thủ tướng là chuyên gia có uy tín. Chính quyền có đặc tính liên minh để cứu nguy tổ quốc được hậu thuẫn của hai đảng lớn nhất là PASOK và Tân Dân Chủ.

Nhưng người dân Hy Lạp mất cơ hội bày tỏ ý kiến.

Thật ra, họ vẫn cho biết ý kiến sau khi liên tục bất tín nhiệm hai đảng lớn, và ủng hộ quan điểm của các nhóm cực tả và cực hữu là bác bỏ chính sách khắc khổ. Trong đó, mạnh nhất là Liên đoàn các Đảng Cấp tiến Cánh tả, gọi tắt theo tiếng Hy Lạp là Syriza, đã về hạng nhì với gần một phần ba số phiếu. Tuần qua, Hy Lạp lâm bế tắc rồi khủng hoảng chính trị vì không đảng nào hay một liên minh nào chiếm đủ đa số để thi hành một kế hoạch cứu nguy kinh tế và chấn chỉnh chi thu.

Trong tư thế quốc trưởng rất tượng trưng vì Hy Lạp theo chế độ "Đại nghị", quyền lực thuộc về Quốc hội, Tổng thống Karolos Papoulias quyết định tổ chức tổng tuyển cử vào tháng tới.

Những biến động ấy khiến các thị trường tài chánh từ Âu qua Á về tới Hoa Kỳ đều sụt giá nặng và ngày càng có nhiều dư luận cho là Hy Lạp sẽ ra khỏi khối Euro, dùng lại đồng Drachma để có thể giải quyết khó khăn qua biện pháp phá giá và lạm phát....

Đấy là bối cảnh của vấn đề.

***

Nhìn sâu xa hơn một vụ khủng hoảng tài chánh và chính trị của Hy Lạp, người ta có thể thấy ra một vụ khủng hoảng còn trầm trọng hơn bên trong cơ chế chính trị Âu Châu.

Lãnh đạo ở trên - về chính trị là các chính quyền dân cử Âu châu và về kinh tế tài chánh là hệ thống Ngân hàng Trung ương Âu châu (ECB) cùng các ngân hàng trung ương của từng nước và hệ thống ngân hàng thương mại hay đầu tư của toàn khối - có thể thoả thuận với nhau về một số quy ước chung để qua việc sử dụng một đồng tiền thống nhất, các nước đều cùng có lợi. Đấy là một sự giả định, một điều kiện, quá lạc quan của toàn bộ kiến trúc Âu Châu.

Chìm sâu bên dưới là những mâu thuẫn kỳ lạ.

Các quốc gia đều theo nguyên tắc dân chủ: quyền dân là tối thượng, được thể hiện qua bầu cử để một chính quyền sẽ đại diện mình mà quyết định chuyện an ninh hay quốc kế dân sinh. Khi bước vào hội nhập kinh tế và thống nhất đồng bạc trong một hệ thống chính trị liên hiệp với các quốc gia khác, từng nước đều trao một phần chủ quyền của mình cho một cơ chế quốc tế là Liên hiệp Âu châu, gồm có Hành pháp, Quốc hội, Toà án và một Ngân hàng Trung ương chung.

Các nước chấp nhận nhường lại một phần chủ quyền quốc gia để có hòa bình và thịnh vượng trong một khu vực mở mà các công dân được đi lại tự do để kiếm tiền ở những nơi có lợi nhất, và còn có thể thanh toán bằng một đồng bạc chung.

Mâu thuẫn ở đây là việc cơ chế thống nhất này không có khả năng cưỡng hành trong nhiều lãnh vực, trước tiên là kinh tế tài chánh. Nhiều quốc gia đã tăng chi quá khả năng, bị bội chi nhiều hơn mức quy định hay cam kết ban đầu và như Hy Lạp, còn ngụy tạo thống kê kinh tế để hưởng lợi. Và ngân hàng trung ương ECB cũng không thể có những biện pháp tiền tệ hay tín dụng cho toàn khối nếu không có sự đồng ý của 17 nước thành viên.

Nói nôm na dễ hiểu, các nước xài chung những lợi ích mà khỏi chịu chung những kỷ luật về ngân sách hay thuế khoá. Chưa tiến tới thể chế liên bang như Hoa Kỳ, Âu châu không có cơ chế siêu quốc với thanh tra thuế vụ hay quân đội có thẩm quyền thực thi kỷ luật chung.

Nhưng sự thoả thuận trên ngọn như vậy khiến hệ thống quản lý chính trị và kinh tế của Liên Âu tại thủ đô Bruxelles hay Stratbourg - trụ sở Quốc hội - hoặc Frankfurt của Ngân hàng Trung ương lại có ảo tưởng là họ quyết định về chánh sách chung của toàn khối. Và họ quyết định thật, mà không đạt kết quả.

Sau hai chục năm thành lập Liên Âu và 10 năm dựng lên khối Euro, mâu thuẫn căn bản đã bùng nổ vì tình hình kinh tế hết sáng sủa và sự lạc quan ban đầu lạt phai dần. Những biện pháp cấp cứu kinh tế tài chánh đòi hỏi sự hy sinh mà chẳng ai muốn. Những cam kết của các chính quyền dân cử với thủ đô Bruxelles bị dân chúng ở nhà phản đối và 11 chính quyền đã sụp đổ.

Người dân từng nước thì cho là các công chức quốc tế tại Bruxelles, Stratbourg hay Frankfurt đã mù quáng lấy những quyết định tai hại cho cuộc sống của họ. Hoặc chế độ tự do lưu thông do các nước Âu châu cùng thỏa thuận với Hiệp ước di trú Schengen khiến "kẻ lạ" từ xứ khác có thể vào cướp mất việc làm của họ. Và cường quốc kinh tế số một là nước Đức đòi áp đặt những chính sách khắc khổ để bảo vệ quyền lợi của mình. Thất vọng với cách giải quyết của chính quyền, họ bỏ phiếu, biểu tình và phản đối mọi đề nghị chấn chỉnh.

Lý luận của dân Âu châu có thể là đúng một phần hoặc sai nhiều phần, nhưng... họ có quyền sai lầm vì nguyên tắc dân chủ. Mà bảo rằng chế độ dân chủ không có khả năng giải quyết vấn đề thì cũng là đúng một phần nhưng sai nhiều phần nếu người ta so sánh với một thể chế độc tài khác.

Khi vụ khủng hoảng Hy Lạp xảy ra, người ta mới thấy sự lật lọng của nguyên Thủ tướng Papandreous là... chí lý. Ông đã cam kết để xứ sở được cấp cứu, rồi lại phủ nhận lời cam kết này khi chạy về núp sau ý dân. Ông bị mất ghế Thủ tướng, nhưng các chính quyền nối tiếp cũng thế vì làn sóng phản đối của người dân.

Chính đảng mạnh nhất Hy Lạp hiện nay là Syriza theo xu hướng cực tả, rất nghi ngờ khái niệm Âu châu thống nhất, không chấp nhận biện pháp kinh tế khắc khổ mà Âu châu đòi hỏi, nhưng vẫn muốn duy trì hệ thống Euro, tức là muốn được cấp cứu về tài chánh mà không chịu trả giá.

Các thị trường Âu châu theo nhau tuột giá vì không nhìn thấy tương lai và đang chuẩn bị kịch bản Hy Lạp ra khỏi khối Euro, tự nguyện hay không. Vài ngày qua, dân Hy Lạp liền sống với kịch bản đó khi ráo riết rút tiền ra khỏi ngân hàng, khiến các ngân hàng Hy Lạp càng dễ sụp đổ và khủng hoảng càng thêm trầm trọng. Từ chuyện Euro không còn Hy Lạp, người ta suy rộng ra ngoài là nhiều xứ khác ở miền Nam, như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha hay cả Ý Đại Lợi cũng rúng động làm khối Euro có thể tan vỡ vì Âu châu hết tiền cứu vãn....

Ngay trước mắt, dân chúng Hy Lạp, hay đảng Syriza đang có hy vọng cầm quyền sau cuộc bầu cử tháng tới, thì mong là nhờ đó mà họ sẽ thương thuyết lại điều kiện cứu trợ để vẫn hưởng lợi nhờ quy chế tiền tệ thống nhất mà đỡ phải hy sinh. Chưa chắc là Liên Âu hay nước Đức đã chấp nhận trò chơi này vì sẽ mở cửa cho nhiều nước khác cùng tháo chạy qua kẽ hở đó khi Ngân hàng Trung ương ECB đã tung ra một ngàn tỷ Euro và e là còn cần thêm một ngàn tỷ nữa mới đủ.

Về lâu dài, không chỉ khối Euro mới bị nguy cơ tan rã mà cả giấc mơ thống nhất của Liên Âu cũng vậy. Đặc tính của nền dân chủ chính là khả năng thỏa hiệp, người dân và các nước có thể thỏa hiệp đến mức độ nào để tiếp tục duy trì mâu thuẫn kỳ lạ của Âu châu? Câu trả lời cho vấn nạn đó sẽ quyết định về tương lai Âu châu. Trước sự lớn mạnh của cánh cực tả vô trách nhiệm về công chi thu và cánh hữu đầy tính dân tộc hẹp hòi đến độ bài ngoại, người ta không mấy lạc quan về tương lai...

Trùng Khánh và Chiết Giang - Tả và Hữu

Vũ Hoàng & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA Ngày 120516 

Sau tai nạn Trùng Khánh, đến lúc giải phóng tư doanh? "Tả" xong, nay ngả qua "hữu"? 

* AFP photo - Một góc Trùng Khánh, Trung Quốc *

Sau khi được bổ về làm Bí thư Trùng Khánh hôm 15 Tháng Ba, ông Trương Đức Giang vừa yêu cầu thành phố này nên noi gương Chiết Giang mà phát triển một khu vực tư doanh vững mạnh hơn.

Là Bí thư Chiết Giang rồi Quảng Đông trước khi về trung ương làm Phó Thủ tướng, ông Trương Đức Giang cũng là Ủy viên Bộ Chính trị từ 10 năm nay, tức là viên chức cao cấp trong hàng ngũ lãnh đạo của đảng Cộng sản Trung Quốc. Lời phát biểu của ông khiến dư luận tự hỏi, là lãnh đạo xứ này đang suy tính gì về vai trò tư doanh. 

Diễn đàn Kinh tế tìm hiểu chuyện đó qua phần trao đổi với nhà tư vấn kinh tế của đài Á Châu Tự do, chuyên gia Nguyễn Xuân Nghĩa.

 

Đang ở vào khúc quanh

Vũ Hoàng: Xin kính chào ông Nghĩa. Thưa ông, trong chương trình phát thanh ngày 21 Tháng Ba trên diễn đàn này, khi phê phán "Mô hình Trùng Khánh" và nhân vật Bạc Hy Lai đầy tai tiếng sau đó, ông có nêu nhận xét rằng, chúng tôi xin lập lại, "Trung Quốc đang ở vào một khúc quanh vì phải tìm ra một mô hình phát triển mới sau khi mô hình cũ đã đi hết sự vận hành tương đối tốt đẹp của 30 năm qua." 

Vừa rồi, người thay ông Bạc Hy Lai làm Bí thư Trùng Khánh là Trương Đức Giang lại phát biểu rằng Trùng Khánh nên theo gương tỉnh Chiết Giang mà phát triển tư doanh vững mạnh hơn. Vì vậy, xin đề nghị là tuần này chúng ta sẽ tìm hiểu việc lãnh đạo Trung Quốc đang tìm ra một mô hình phát triển mới như ông đã nhận xét. Ông nghĩ sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi trộm nghĩ là lãnh đạo Trung Quốc không chỉ chuẩn bị Đại hội khóa 18 của đảng mà còn muốn tìm ra một hướng cải cách khác sau khi đi vào bế tắc, nếu không thì xứ này sẽ bị khủng hoảng. Trong quá khứ, họ đã thử nghiệm nhiều giải pháp và cũng gặp nhiều vấn đề nên cứ phải xoay trở và thay đổi, trong khi vẫn cố tạo ra một vẻ thống nhất ở bên ngoài. Vụ Trùng Khánh là một trường hợp, vụ Ôn Châu rồi Ô Khảm là trường hợp khác.

- Bây giờ đến lượt một nhân vật cao cấp trong giới lãnh đạo Bắc Kinh lại nói đến mô hình Chiết Giang như giải pháp có giá trị gương mẫu hơn cho Trùng Khánh. Do đó, quả là ta cần phân tích những do dự và chọn lựa kể trên vì thật ra Việt Nam cũng có bài toán tương tự ở một kích thước khác, và cũng đang nói đến cải tổ. Cùng với chuyện Trùng Khánh hay Chiết Giang, tôi xin được phép nói thêm về một khái niệm dễ gây hiểu lầm, đó là lối phân ranh tả/hữu của các giải pháp hay chủ trương đang xuất hiện tại Trung Quốc.

- Sau cùng, mình cũng nên nhắc đến lời phát biểu của Bí thư Quảng Đông là ông Uông Dương, nhân vật cao cấp như Trương Đức Giang và cũng có hy vọng vào Thường vụ Bộ Chính trị sau Đại hội 18. Uông Dương nổi tiếng về thành tích phát triển Quảng Đông, dám giải quyết vụ Ô Khảm theo sát ý dân mà còn gây chấn động hơn khi vừa tuyên bố trong một hội nghị của đảng bộ rằng "Đảng Cộng sản không đem lại hạnh phúc cho người dân" và "Bảo rằng đảng Cộng sản và Chính quyền phục vụ nhân dân là nói ra điều sai quấy!"

Vũ Hoàng: Ông vừa dẫn một lúc khá nhiều chuyện bất ngờ. Chúng ta sẽ mở ra từng vụ dù thời gian có hạn chế của chương trình, hầu thính giả tại Việt Nam có thể suy ra chuyện của mình. Trước hết là cái thế đối lập về lý luận giữa mô hình Trùng Khánh và Chiết Giang.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Như thông lệ, ta hãy nói về bối cảnh trước, sau đó mình mới phân tích vấn đề thì thính giả dễ hiểu ra sự thế vốn dĩ khá phức tạp của cả Trung Quốc và Việt Nam.

- Sau 30 năm hoang tưởng đẫm máu và nghèo khốn của Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Bình đã tiến hành "cải cách và khai phóng" từ đầu năm 1979 và cho phép tư doanh xuất hiện để góp phần phát triển quốc gia. Nhưng 10 năm sau thì vụ khủng hoảng Thiên an môn khiến đảng sợ mất quyền nên tập trung kiểm soát chính trị nhưng không tiêu diệt tư doanh. Mười năm sau đó là thời Giang Trạch Dân ráo riết phát triển các tỉnh thành duyên hải miền Đông với đầu máy là doanh nghiệp nhà nước và tay chân làm gia công mà khá phát đạt là hệ thống tư doanh cò con ở dưới.

- Kế tiếp là 10 năm của Hồ Cẩm Đào với nỗ lực điều chỉnh sự chênh lệch giữa khu vực duyên hải miền Đông với các tỉnh nghèo bên trong, cũng do nhiều dự án quy mô về hạ tầng được các tập đoàn nhà nước thực hiện. Vì vậy, trong 30 năm qua, vai trò tư doanh thường được đảng cân đo so với vị trí chủ đạo của quốc doanh. Quốc doanh gây lãng phí, bội chi ngân sách và tham ô, nhưng nếu tư doanh phát triển quá mạnh thì thành phần tư nhân có thể đòi hỏi nhiều quyền tự do hơn, từ kinh doanh đến chính trị.

- Đấy là hai hướng mà người ta gọi lầm theo Bắc Kinh là "tả" và "hữu". Tả là giữ thế thống trị cho quốc doanh với lý tưởng công bằng mà hậu quả là cào bằng và hữu là thiên về tư doanh với rủi ro chính trị cho chế độ. Thời Mao, tư tưởng cải cách của họ Đặng bị đả kích là "hữu khuynh" và giờ đây, người dựa hơi họ Mao theo kiểu Bạc Hy Lai thì được gọi là "tân tả". Thật ra, tôi thiển nghĩ rằng theo Mao mới là thủ cựu và muốn cho tư doanh và người dân có nhiều quyền hạn hơn thì mới là tiến bộ. Và một nhật báo có uy tín như tờ Figaro của Pháp mà đánh giá Trương Đức Giang là thủ cựu thì hơi sai! Bây giờ, ta mới trở lại chuyện Trùng Khánh và Chiết Giang.

Không thể bóp nghẹt tư doanh 

 

Một nhà đầu tư chứng khoán Trung Quốc tại một trung tâm chứng khoán tại Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, ngày 16 tháng 5 năm 2012. AFP   

Vũ Hoàng: Dường như dưới quyền lãnh đạo của Bạc Hy Lai, hệ thống nhà nước giữ vị trí trọng yếu nhờ doanh nghiệp nhà nước và nhờ chính quyền địa phương phân bố ngân sách lẫn phúc lợi xã hội, với kết quả là có tăng trưởng cao và tương đối công bằng, nhưng với hậu quả là bội chi ngân sách và mắc nợ như ông đã cảnh báo. Bây giờ, một cựu Bí thư của hai tỉnh duyên hải Chiết Giang và Quảng Đông, là Trương Đức Giang, lại đề cao giải pháp phát triển tư doanh đã được thử nghiệm thành công ở các nơi ấy. Lãnh đạo Bắc Kinh nhìn chuyện ấy như thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Theo phong cách kín đáo và cẩn trọng của lãnh đạo, nhất là sau kinh nghiệm chơi trội và làm ẩu của Bạc Hy Lai, Trương Đức Giang không đề cao Chiết Giang để tự quảng cáo. Tôi nghĩ lời phát biểu ấy phản ảnh một sự chọn lựa từ Bộ Chính trị nay đang được công khai hóa. Tôi xin được giải thích:

- Trùng Khánh là khu vực đặc biệt có tới 30 triệu người, cả thôn dân lẫn thị dân. Từ khi tách khỏi tỉnh Tứ Xuyên bị khóa bên trong để là thành phố do trung ương quản lý, Trùng Khánh được chọn làm thí điểm và bắt đầu hiện đại hóa qua hai Bí thư là Trương Đức Giang rồi Uông Dương. Nhưng rút kinh nghiệm quá khứ và tệ nạn lãnh chúa địa phương, Bộ Chính trị không muốn bất cứ ai xây dựng thế lực cá nhân nếu ở quá lâu trong một khu vực. Bạc Hy Lai được đưa khỏi Liêu Ninh về làm Bộ trưởng Thương mại tại Bắc Kinh rồi đến Trùng Khánh cũng vì lý do sâu xa đó.

- Thế rồi nhờ ở xa mặt trời Bắc Kinh, ông ta bắt đầu múa với thành tích Trùng Khánh và mở ra mạng lưới cấu kết cho cá nhân, là điều tối kỵ nhưng chưa nguy hiểm cho đảng. Khi phát động chiến dịch "thanh hồng đả hắc" và hát lại khẩu hiệu của Mao, ông ta còn được phái "Tân Tả" đề cao và bảo vệ, thậm chí bênh vực khi đã mất chức Bí thư Trùng Khánh, Bạc Hy Lai trở thành vấn đề.

- Chẳng những bản thân và gia đình ông ta bị điều tra về tội hình sự mà cả mô hình Trùng Khánh cũng bị Bộ Chính trị phê phán để qua đó dẹp bớt ảnh hưởng của đám thủ cựu tự xưng là tân tả, vốn dĩ khá đông trong một số trí thức và cũng khá hấp dẫn cho nông dân với lý tưởng công bằng xã hội. Chiết Giang được công khai đề cao là trong ý nghĩa đó.

Vũ Hoàng: Nhưng phải chăng là chìm sâu bên dưới vẫn còn lý luận về vai trò của tư doanh?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa hoàn toàn đúng như vậy. Trên đại thể, tư doanh Trung Quốc có phát triển đôi chút mà vẫn chỉ là doanh nghiệp loại vừa và nhỏ chứ chưa thể nào có thế lực như các tập đoàn quốc doanh, trong khi tư doanh thực tế lại đảm bảo tới 80% công việc làm cho cả nước. Trong mấy năm qua, hệ thống tư doanh này bị khủng hoảng nặng, điển hình là chuyện thành phố Ôn Châu trong tỉnh Chiết Giang.

Từ bài học Ôn Châu, lãnh đạo xứ này biết rằng không thể bóp nghẹt tư doanh vì sẽ gặp nạn thất nghiệp và động loạn. Nhưng vấn đề thật ra còn sâu xa hơn một chu kỳ suy trầm kinh tế....

Ô. Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Đấy là một địa phương tiên phong về phát triển tư doanh đến độ được gọi là cái nôi của tư bản chủ nghĩa Trung Quốc. Vậy mà sau nạn tổng suy trầm 2008, khi thị trường xuất khẩu co cụm, các hợp đồng gia công giảm sút và Bắc Kinh trút tiền vào doanh nghiệp nhà nước để kích thích kinh tế thì tư doanh Ôn Châu chết kẹt, phá sản hàng loạt nên đã gây vấn đề. Từ bài học Ôn Châu, lãnh đạo xứ này biết rằng không thể bóp nghẹt tư doanh vì sẽ gặp nạn thất nghiệp và động loạn. Nhưng vấn đề thật ra còn sâu xa hơn một chu kỳ suy trầm kinh tế....

Vũ Hoàng: Ông nói sâu xa hơn là vì cuộc tranh cãi về lẽ tốt/xấu của tư doanh có những gốc rễ lâu đời hơn thế chăng?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Tôi nghĩ là như chuyện tranh luận về tả/hữu, vấn đề tư doanh đã có từ khi xuất hiện đảng Cộng sản Trung Hoa, 90 năm về trước. Hoặc từ khi có đảng cộng sản trên trái đất này! Thu gọn vào Trung Quốc cho khỏi lạc đề, nhưng cũng để nghĩ về chuyện Việt Nam, tôi xin được tóm lược như sau.

- Sau khi nắm quyền từ Hội nghị kỳ 3 của Ban Chấp hành Khoá 11 vào Tháng 12 năm 1978, Đặng Tiểu Bình chủ trương cởi trói cho tư doanh quyền hiện hữu. Nhờ đó, các gia đình tư nhân mới lập ra loại tiểu doanh nghiệp hương trấn và thu hút nguồn nhân lực dư thừa từ nông thôn để tiến theo đà công nghiệp hoá và đô thị hóa. Sau khi bị vụ khủng hoảng Thiên an môn năm 1989 đến độ tàn sát cả ngàn dân, họ Đặng có chuyến "Nam tuần" là thăm dò các tỉnh miền Nam vào năm 1992, và thấy ra sinh lực của tư doanh nên dù tăng cường kiểm soát chính trị, ông ta vẫn gạt qua vụ tranh luận về tư tương và cho tư doanh phát triển. 

 

Lời cảnh báo của đảng viên cao cấp  

Một nhóm các nông dân Trung Quốc tổ chức biểu tình ngồi bên ngoài trụ sở Quốc hội Nhân dân Bắc Kinh hôm 11/4/2002 yêu cầu bồi thường thỏa đáng cho đất bị chính phủ thu hồi. AFP  

   
 

Vũ Hoàng: Nếu như vậy, tranh luận về tư doanh đã có ít ra từ 20 năm trước?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa khi ấy, xứ này cần một hạ tầng yểm trợ nỗ lực chế biến để xuất khẩu và tạo ra việc làm, trong khi các đảng bộ địa phương cũng thấy tư doanh là một nguồn thuế cho mình. Trong 20 năm sau đó, dù quốc doanh được chấn chính và nâng đỡ để chủ động thi hành chính sách nhà nước, tư doanh vẫn có vai trò của mình.

- Nhưng, mỗi khi phát triển được từ trình độ tiểu doanh lên kích thước cao hơn là doanh nghiệp tư nhân lại mở rộng ảnh hưởng, nên từ năm 2004, lãnh đạo Bắc Kinh lại thụt lùi và hết dám yểm trợ tư doanh. Điều mà họ sợ nhất là tư nhân biến báo năng động có thể cấu kết với đảng viên để dẫn đến sự hình thành của một lớp trung lưu mới và sẽ đe doạ quyền uy và chính sách của đảng.

- Vì thế, ta thấy ra một mâu thuẫn của đảng là rất cần mà cũng sợ tư doanh. Lý do then chốt nằm trong chủ trương xây dựng một hệ thống tư bản nhà nước mà thực chất là "tư bản quả đầu", hay oligopole, tư bản của một thiểu số là các đại gia hay thân tộc đảng viên. Rồi đảng lâm bế tắc với chế độ kinh tế chính trị đó vì tính chất bất công và bất lực của hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Bây giờ ta mới qua chuyện Quảng Đông, Ô Khảm và nhân vật Uông Dương.

Vũ Hoàng: Nhân vật này hiện ở trong Bộ Chính trị và có hy vọng tiến vào Thường vụ Bộ Chính trị sau Đại hội tới. Ông nhắc tới ông ta vì những lý do gì, vì chuyện Ô Khảm hay tư doanh?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa là vì tất cả ngần ấy lý do tròng chéo phức tạp.

- Sinh năm 1955 tức là còn trẻ hơn Trương Đức Giang gần chục tuổi, nhân vật này đi từ dưới lên và là đảng viên xuất sắc từ Đoàn Thanh niên trước khi về trung ương và lần lượt đi các tỉnh. Làm Bí thư Quảng Đông, ông ta chủ trương là phải cho địa phương và tư doanh nhiều quyền tự do quyết định hơn, từ kinh doanh đến luật lệ áp dụng. Nhưng dù yểm trợ tư doanh, ông không theo quan điểm của trung ương mà lại cho rằng nếu doanh nghiệp khém năng suất và bị lỗ thì cũng chẳng nên cứu, một lý luận rất tư bản.

Dù báo chí quốc doanh không loan tải loại tin này cho quần chúng nhưng rõ ràng là thượng tầng ĐCS đang có tranh luận khá cơ bản về tương lai vì nhiều mâu thuẫn khó dung hòa giữa tư tưởng và thực tế.

Ô. Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Ngược với chính sách Bạc Hy Lai tại Trùng Khánh là lấy công quỹ lo cho phúc lợi của người dân theo kiểu bao cấp, Uông Dương phát biểu là nên nghĩ tới sản xuất ra cái bánh to hơn thay vì chỉ tính chuyện chia phần bánh hầu ai ai cũng có một mẩu! Năm ngoái, khi dân làng Ô Khảm biểu tình tấn công cán bộ địa phương vì bị cướp đất, ông ta cách chức cán bộ và đưa dân biểu tình lên lãnh đạo Ô Khảm. Tất nhiên là ngần ấy chuyện đều được Bắc Kinh lặng thinh theo dõi xem kết quả ra sao, nhìn từ quan điểm của đảng.

Vũ Hoàng: Thế còn lời phát biểu gần đây của ông Uông Dương, rằng đảng Cộng sản không đem lại hạnh phúc cho người dân? Theo ông nhận xét thì chuyện ấy có ý nghĩa thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Nhìn từ bên ngoài thì đấy là lý luận phản động từ một địa phương có ý đồ nổi loạn! Nhưng y như lời phát biểu của Trương Đức Giang về tư doanh, quan điểm ấy cũng có thể là lời cảnh báo của một số đảng viên cấp lãnh đạo. Dù báo chí quốc doanh không loan tải loại tin này cho quần chúng nhưng rõ ràng là thượng tầng đảng Cộng sản đang có tranh luận khá cơ bản về tương lai vì nhiều mâu thuẫn khó dung hòa giữa tư tưởng và thực tế. Ta nên theo dõi các cuộc tranh luận trước và sau Đại hội 18 tới đây và rút tỉa kinh nghiệm cho Việt Nam.

Vũ Hoàng: Xin cảm tạ ông Nghĩa về cuộc phỏng vấn này. 

Pháp và Đức Giữa Âu Châu

Mai Vân & Nguyễn-Xuân Nghĩa - RFI ngày 120515

TẠP CHÍ KINH TẾ

 

Pháp Đức cần tìm đồng thuận để đẩy lùi khủng hoảng tại châu Âu 

* Tân Tổng thống Pháp Francois Hollande trước nghi thức nhậm chức, quảng trường điện Elysée, Paris, 15/05/2012.

REUTERS/Thibault Camus/Pool *

 

Nghe (15:17)

Thêm vào danh mục của tôi

Tải về

Embed

Mai Vân

Vài giờ sau khi nhậm chức vào hôm nay 15/05/2012, tân Tổng thống Pháp François Hollande lập tức qua Berlin hội đàm với Thủ tướng Đức Angela Merkel. Nội dung cuộc tiếp xúc giữa lãnh đạo hai đầu tầu châu Âu không có gì là bí mật. Đó là làm sao dung hòa được hai quan điểm có phần đối nghịch nhau giữa tân Tổng thống Pháp và đương kim Thủ tướng Đức về giải pháp cần phải có, để vực dậy nền kinh tế kinh tế châu Âu đang trong cơn khủng hoảng do nợ công quá nặng.

Đối với bà Merkel, ít ra là qua những phát biểu công khai, khủng hoảng hiện nay chỉ có thể được giải quyết thông qua chính sách thắt lưng buộc bụng đang được áp dụng. Đây là giải pháp do nữ Thủ tướng Đức chủ trương, và đã được nguyên Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy hậu thuẫn, mà biểu hiện cụ thể nhất là hiệp ước về ngân sách châu Âu, với trọng tâm là chính sách kinh tế khắc khổ và giảm chi ngân sách.

Ngược lại, ngay từ lúc khởi đầu chiến dịch vận động tranh cử tổng thống Pháp, ông François Hollande đã luôn luôn bác bỏ một giải pháp thuần khắc khổ, chỉ giảm chi ngân sách mà không chú ý đến tăng trưởng. Ông chủ trương thương thuyết lại hiệp ước ngân sách châu Âu, để đưa thêm vào đó một thành tố tăng trưởng.

Cho dù phía Đức công khai bác bỏ đòi hỏi đó, cử tri Pháp đã hoan nghênh quan điểm của ông François Hollande khi bỏ phiếu tín nhiệm ông trong cương vị tổng thống. Mà không chỉ tại Pháp, ở các nước như Hy Lạp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và thậm chí ở Anh Quốc hay Ireland, dư luận cũng càng lúc càng phản đối hiệp ước khắc khổ do Đức áp đặt.

Yếu tố lòng dân đó chính là lợi thế mà tân Tổng thống Pháp có trong tay, khi phải đàm phán với lãnh đạo Đức về giải pháp nhằm giúp châu Âu thoát ra khỏi khủng hoảng, một trách nhiệm mà Paris và Berlin phải đảm đương trong tư cách là động lực thúc đẩy châu Âu phát triển.

Thế yếu của ông Hollande : Pháp không tăng trưởng mạnh bằng Đức

Tuy nhiên, trong lãnh vực kinh tế thuần túy, có thể nói là Pháp có phần yếu thế, do tăng trưởng chậm hơn so với Đức.

Theo thống kê mới nhất được Viện Thống kê và Nghiên cứu Kinh tế Pháp INSEE công bố hôm nay, tăng trưởng của kinh tế Pháp trong quý 1 năm 2012 này là 0%, đánh dấu bằng một mức tiêu thụ cực kỳ chậm chạp, đầu tư suy giảm và thâm thủng mậu dịch nặng thêm.

Một cách cụ thể, trong quý 1 năm nay, chỉ số tiêu dùng của các hộ gia đình Pháp chỉ tăng 0,2%, không hơn tỷ lệ èo uột 0,1% vào quý tư năm ngoái là bao nhiêu. Trong khi đó, tổng tổng số vốn cố định lại bị giảm với tỷ lệ âm -0,8%, một sự co thắt đáng ngại sau khi tăng được 1,3% vào cuối năm 2011. Về mặt ngoại thương, nhập khẩu tăng nhẹ với tỷ lệ 0,7%, sau khi giảm 1,4% trong quý tư năm ngoái, nhưng xuất khẩu lại chậm lại, đạt 0,3% sau khi tăng 1,1% trước đó. Hệ quả tất yếu được INSEE ghi nhận là cán cân ngoại thương đã làm cho tỷ lệ tăng trưởng chung bị mất 0,1 điểm.

Trái với Pháp, Cơ quan Thống kê Liên bang Đức vào hôm nay cho biết là kinh tế nước này tăng trưởng mạnh hơn so với dự báo, với một tỷ lệ 0,5% trong quý một 2012, cao bất ngờ so với mức âm -0,2% của quý tư năm 2011. Tỷ lệ đó cũng cao hơn khá nhiều so với dự báo vỏn vẹn 0,1% từng được giới nghiên cứu kinh tế đưa ra gần đây.

Về chi tiết, theo Cơ quan Thống kê Liên bang Đức, ngoại thương Đức đã đóng góp tích cực vào tăng trưởng, cũng như mức tiêu thụ của các hộ gia đình. Hai yếu tố này đã bù đắp vào sự suy giảm nhẹ trong đầu tư.

Số liệu kinh tế Đức như vậy đã xóa tan nỗi lo ngại về nguy cơ kinh tế nước này bị suy thoái, một hiện tượng đã xuất hiện tại nhiều đối tác châu Âu của Đức. Điều này còn củng cố vai trò đầu tầu kinh tế của Berlin trong khu vực đồng euro, làm cho đàm phán Pháp Đức về giải pháp cho khủng hoảng thêm phức tạp.

Dẫu sao thì sự đồng thuận giữa hai nền kinh tế thứ nhất (Đức) và thứ nhì (Pháp) châu Âu là một điều cần thiết để giúp khắc phục khủng hoảng đang diễn ra. Câu hỏi đặt ra là tân Tổng thống Pháp và Thủ tướng Đức tìm được đồng thuận trên những điểm nào vào lúc hai bên có những chủ trương không thiếu những dị biệt.

Trên vấn đề này, RFI đã đặt câu hỏi với chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa tại Hoa Kỳ, một người thường xuyên theo dõi hồ sơ kinh tế châu Âu. Theo chuyên gia Nguyễn Xuân Nghĩa, cần phải đặt cuộc đàm phán Pháp Đức bắt đầu khai diễn, vào trong bối cảnh ra đời của hiệp ước ngân sách đang gây tranh cãi thì mới hiểu được các khó khăn mà ông Hollande và bà Merkel phải vượt qua :

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi xin được lui về bối cảnh và những cam kết mới đây của lãnh đạo các nước Âu Châu nhằm đẩy lui khủng hoảng. Sau đó ta mới hiểu ra nỗi khó khăn chung mà hai vị nguyên thủ Pháp và Đức phải cùng giải quyết. Nếu không, chẳng những khối Euro có thể sụp mà cả cơ chế Liên Âu cũng sẽ bị đe dọa.

Vấn đề cốt lõi : Tiền đâu để tăng chi ?

- Ta nhớ lại thì Ngân hàng Trung ương Âu châu tung ra ngàn tỷ Euro để tài trợ các ngân hàng và ngân hàng xứ nào cũng về mua công khố phiếu của mình, tức là lại cho nhà nước vay tiền. Ngân hàng Trung ương Đức là Bundersbank cũng bọc theo để tham gia cấp cứu hệ thống ngân hàng. Đó là chuyện tiền đâu để tăng chi khi mà đa số đều mắc nợ đến gần 90% của Tổng sản lượng.

- Qua chuyện ngân sách, sau mấy tháng thảo luận, ngày 02/03/2012, 25 trong 27 nước hội viên của Liên Âu đã ký một hiệp ước về ngân sách theo đó, các nước sẽ chấp hành kỷ luật chi thu và thành viên khối Euro phải tu chính hiến pháp hoặc Quốc hội phải ban hành luật lệ nhằm giảm mức công chi. Nếu không, một số quy định sẽ tự động áp dụng cho xứ nào không tôn trọng mức giảm chi đó. Nếu được 12 của 17 thành viên khối Euro chấp thuận, hiệp ước này sẽ thành hình và các nước có một năm để chấn chỉnh hệ thống tài chính theo đường hướng rõ ràng là kiệm ước khắc khổ.

RFI: Khi ấy, lập trường của Pháp cũng tương tự như của Đức hay sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa là từ ban đầu, Đức vận động giải pháp khắc khổ ấy, với hậu thuẫn của Quỹ Tiền tệ Quốc tế FMI và nhiều nước trong khối Euro, kể cả Pháp và nhất là Pháp, như một điều kiện để Đức tiếp tục yểm trợ các thành viên Euro gặp khó khăn, đa số ở miền Nam.

- Khách quan mà nói, là nước xuất cảng thứ nhì địa cầu, Đức có lợi trong khối kinh tế và tiền tệ thống nhất nên muốn cứu lấy khối Euro và đã tung tiền chuộc nợ cho các nước lâm nạn như Hy Lạp hay Bồ Đào Nha. Thủ tướng Merkel dồn cả sự nghiệp chính trị của bà và quyền lợi kinh tế của Đức vào hiệp ước này và bà còn công khai tích cực ủng hộ người đồng hành là ông Sarkozy.

RFI: Nhưng dân châu Âu đều mệt mỏi với đòi hỏi khắc khổ và ngần ấy chính phủ các nước miền Nam, thậm chí cả Hà Lan là đồng minh chiến lược của Đức sau Pháp, đều sụp đổ hoặc thất cử. Ngày nay, khi Tổng thống Hollande dẫn đầu trào lưu phản đối hiệp ước ngân sách thì có cách nào dung hòa đề nghị của ông ta với lập trường của Đức không?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Dù đồng ý với yêu cầu hạ dần bội chi ngân sách trong trường kỳ, ông Hollande muốn các nước Âu Châu chú trọng nhiều hơn đến tăng trưởng kinh tế vì thất nghiệp quá cao và sản lượng quá thấp không thể nâng mức thu thuế để dần dần cân bằng lại ngân sách. Khi tranh cử, ông Hollande đề nghị tăng thuế để trang trải 40% số bội chi ngân sách và sẽ giảm chi mà chậm hơn, để thanh toán 60% khiếm hụt còn lại. Ngoài ra là một số đề nghị về kích thích kinh tế bên trong và cử tri Pháp ủng hộ kế hoạch đó.

- Vấn đề là tìm đâu ra tài nguyên để kích thích sản xuất khi các nước đều bị khiếm hụt ngân sách và từ ba năm qua, 23 rồi 24 trong 27 thành viên Liên Âu vẫn tiếp tục tăng chi hoặc chỉ giảm đà tăng chi mà thôi? Sự thật đáng e ngại là các nước có thể phải chi thêm ngàn tỷ Euro nữa thì mới đẩy lui được khủng hoảng. Tiền đâu ra? Vì thế, khi gặp gỡ, đôi bên đều nói đến nhu cầu dung hòa quan điểm để tìm giải pháp cho toàn khối, chứ vào cụ thể thì sẽ là những thương thảo gay go, vì cả hai đều bị ba sức ép từ bên ngoài.

Ba áp lực: Quần chúng, các nước ‘chống khắc khổ’ và thị trường

RFI: Anh cho rằng vấn đề không chỉ khoanh vào trục Pháp-Đức, nhưng các sức ép mà anh nói tới là những gì ?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thứ nhất là áp lực của quần chúng khi đảng cầm quyền của bà Merkel vừa thất cử nặng nhất kể từ Thế chiến II trong cuộc bầu cử hôm Chủ Nhật tại một bang lớn nhất của Đức và ông Hollande cùng cánh tả còn có bầu cử Quốc hội vào tháng tới. Sức ép đó khiến cả hai đều tránh nói đến chữ khắc khổ hầu quần chúng khỏi nổi giận và đấy là một lợi thế cho ông Hollande khi có vẻ như đứng đầu trường phái tăng trưởng, đối nghịch với xu hướng khắc khổ.

- Thứ hai là áp lực của các nước khác vì sự bất mãn chung với hiệp ước giảm chi khiến Hy Lạp lại vừa thất bại hôm Chủ Nhật trong nỗ lực tìm ra một liên minh cầm quyền và phải họp lại vào hôm nay trong khi người ta nói đến chuyện Hy Lạp phải rời khối Euro là điều mà các nước cố tránh. Như vậy, giữa vụ tranh luận về tăng trưởng hay khắc khổ thì còn cả tương lai đồng Euro.

RFI: Nghĩa là nghị trình hội họp Pháp Đức còn liên hệ đến vận mệnh của đồng Euro nữa. Thế áp lực thứ ba mà anh nói đến là gì ?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thứ ba là sức ép của thị trường, là giới đầu tư trái phiếu với khủng hoảng ngân hàng tại Tây Ban Nha lại thành nguy kịch hơn tuần qua khi Chính quyền Madrid thông báo nhu cầu xoá nợ cho hệ thống ngân hàng địa phương mà họ gọi là "casa" và cấp vốn cho các ngân hàng lớn, trong đó có Bankia là ngân hàng lớn thứ ba của xứ này vừa bị quốc hữu hóa hôm mùng 10. Xứ này cần thêm 30 tỷ Euro để xóa nợ, ngoài 54 tỷ đã dự trù, vị chi là thiếu 84 tỷ, ngoài ra còn cần hơn 200 tỷ nữa để đắp vốn cho các ngân hàng.

- Nếu Hy Lạp là nền kinh tế nhỏ thì Tây Ban Nha lại quá lớn để mặc cho vỡ nợ mà cũng quá lớn để có thể cấp cứu vì tới nay đã ngốn hết một phần ba số tiền ngàn tỷ cứu trợ của Ngân hàng Trung ương Âu châu. Sau Tây Ban Nha còn Ý Đại Lợi. Việc chuộc nợ ấy khiến cả Liên Âu lại nhảy vào với ngàn tỷ Euro nữa, mà nước Đức sẽ góp phần cáng đáng qua nhiều đòi hỏi mới. Nếu không đủ, và nhiều phần thì không, người ta phải huy động tiền trên thị trường trái phiếu khiến phân lời lại tăng vọt. Cử tri phản ứng bằng lá phiếu và biểu tình, còn thị trường phản ứng bằng lãi suất khiến các nước đi vay trả tiền lời cao hơn và bị bội chi lớn hơn trong vòng luẩn quẩn.

Hollande: ‘Thế’ của chính trường – Merkel : ‘Lực’ của thị trường

- Thành thử, dù lãnh đạo Pháp Đức muốn dung hòa, các yếu tố ngoại nhập đều khiến họ phải thủ kỹ sau lưng, ít ra tới tháng Sáu. Nói cho gọn thì nếu ông Hollande có cái thế của chính trường, thì bà Merkel lại có cái lực của thị trường, vì câu hỏi chính vẫn là tiền đâu và ai sẽ chi ?

RFI: Thưa anh, nếu dung hòa thì nhượng bộ những gì và nếu hai lãnh tụ không có giải pháp thì kết quả sẽ ra sao?

Nguyễn Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ là cuối hội nghị, đôi bên đều phải hòa thêm nước trong toa thuốc quá đắng của mình để có một kết quả biểu kiến là hai nước đã đạt một đồng thuận. Thí dụ như triển hạn thời điểm và mức độ giảm chi đã cam kết trong hiệp ước ngân sách, hoặc đặt ra điều kiện còn khó thi hành hơn để các nước có thêm ngả xoay trở sau này. Những người lạc quan và tin tưởng vào tinh thần thực tiễn của Tổng thống Pháp lẫn Thủ tướng Đức cho rằng hai nước sẽ tìm ra giải pháp. Bản thân tôi thì không thuộc trường phái đó.

RFI: Anh không tin là kết quả thượng đỉnh Pháp-Đức sẽ mua được thời gian cho các nước hay sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi e rằng sự thể đã tuột khỏi tầm cứu vãn của hai người vì không là vấn đề của một chu kỳ suy trầm khả dĩ giải quyết được qua lối kích thích kinh tế thông thường trong ngắn hạn nhưng đòi hỏi một nỗ lực cải cách mà nhiều nước lại không muốn thi hành.

- Nước Đức có thể nhượng bộ và bà Merkel có khi thất cử năm tới nhưng tình hình chẳng khá ra mà lại còn tệ hơn. Tôi xin giải thích là nếu không cải cách thì các nước chỉ còn ngả tự ý phá giá đồng bạc và còn giải pháp lạm phát khi lần lượt in bạc ra xài cho thoả chí.

- Đức có dấu hiệu nhượng bộ khi tuần qua Ngân hàng Trung ương nói tới viễn ảnh lạm phát mấp mé 3%, tức là đành chịu một điều tối kỵ vì lạm phát là một nguyên do dẫn tới phong trào phát xít 90 năm trước và đại chiến sau đó. Vì muốn cứu đồng Euro và Liên Âu, Đức đang lùi vào hố sâu của lịch sử khi lạm phát đánh sụt niềm tin của thợ thuyền, dân nghèo, người cao niên và những ai có đồng lương cố định. Nó dẫn tới phản ứng cực hữu, tinh thần dân tộc quá khích và sự nghi kỵ nỗ lực hội nhập Âu Châu. Đây mới là kịch bản đáng ngại nhất khi ta đã chứng kiến sự lớn mạnh bất ngờ của các lực lượng cực hữu tại Hy Lạp, Hoà Lan và mới đây là tại Pháp.

- Ta không quên hôm 26/04 vừa qua, Chủ tịch Quốc hội Âu châu phát biểu rằng phải sống với kịch bản là Liên hiệp Âu châu có thể tan rã. Lý do là ông Martin Shulz này thấy xu thế đáng ngại từ mấy tháng qua là "sự thoái lui về chủ nghĩa quốc gia" và hiện tượng "thượng đỉnh", qua đó, nguyên thủ các nước và chính quyền Âu châu giành lấy nhiều quyền quyết định qua các phiên họp riêng mà bất kể tới phương pháp làm việc của cả tập thể Liên Hiệp Âu châu.

- Về phần mình, người cầm đầu hành pháp Âu châu là Chủ tịch Âu châu Herman Van Rompuy thì than rằng, làn sóng "đại chúng", tức là mị dân, đang dâng trào và đe dọa chế độ lưu thông tự do của dân chúng qua hiệp ước Schengen về quyền tự do đi lại giữa 27 nước Liên Âu. 

- Ta sẽ thấy nạn tẩu tán tư bản và hạn chế thông hành như triệu chứng tiên báo cho kịch bản đáng ngại đó.

Nhìn Vào Sân Sau....

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 120514

"Kinh Tế Cũng Là Chính Trị"

Những mâu thuẫn của Âu Châu và lý do lo ngại

 * Dân chúng Tây Ban Nha biểu tình xé cờ Âu Châu *

Tuần trước, chủ đề "Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài" của cột báo này viết về Âu Châu, như sân sau của Hoa Kỳ để nhấn mạnh về những rủi ro cho kinh tế Mỹ xuất phát từ Âu Châu (bài "Cháy Mất Sân Sau - Âu Châu, hậu phương của Mỹ, đến hồi đỏ lửa...") Tuần này, chủ đề "Kinh Tế Cũng Là Chính Trị" sẽ tìm hiểu vì sao cái sân sau đó bị cháy. 

Trước đấy, người viết cũng dự đoán rằng nếu ứng cử viên François Hollande đắc cử Tổng thống Pháp – chuyện đã rồi – thì bất trắc kinh tế từ Âu Châu dội ngược về Mỹ có thể khiến Tổng thống Barack Obama thất cử. Có độc giả liền kết luận rằng tác giả... ủng hộ đảng Cộng Hoà! Sự thật nào đơn giản như vậy, xin đọc lại bài "Bầy Voi Donner" trên cột báo này hôm 31 Tháng Giêng thì rõ.... 

Nhưng.... "tôi không còn cô độc" – mượn thơ Thanh Tâm Tuyền. Số phát hành tuần qua của tạp chí The Economist cũng dự đoán như vậy trong chủ đề về "Tử huyệt của Âu Châu" (Europe's Achilles Heel). 

Bây giờ, xin trở lại sân sau của nước Mỹ, về Âu Châu.

***

Kinh tế Âu Châu đã lụn bại từ... bốn chục năm rồi. 

Tốc độ tăng trưởng trung bình của Âu Châu trong bốn thập niên từ 1970 đến nay đã giảm dần, từ 3,2% một năm xuống 2,5 rồi 2,2 rồi 1,2 khi nhân loại bước vào thập niên đầu của thế kỷ 21. Năm nay nếu có đạt 1% là mừng. Cùng sự suy sụp chậm rãi đó là một chiều hướng tâm lý: dân muốn hưởng nhàn. "Bảo vệ thành quả" là động lực phổ biến.

Và đa số các chính quyền sẵn sàng vay mượn để cử tri của họ sống cao hơn khả năng sản xuất. 

Chế độ bao cấp về chính trị lồng trong nạn lão hóa dân số và tinh thần hưởng nhàn là một lý do sâu xa và lâu dài của tai họa ngày nay. Ngày nay, dân chúng Âu Châu ở nhiều nơi đang nổi loạn chống lại chánh sách kinh tế khắc khổ và đòi chấm dứt tình trạng suy đồi ấy qua những biện pháp thúc đẩy tăng trưởng. Báo chí tường thuật rằng Âu Châu đang có cuộc tranh luận giữa hai trường phái "tăng trưởng" chống "khắc khổ hoặc "kích cầu" chống "giảm chi". Cách đặt vấn đề như vậy khiến chúng ta hiểu lầm.

Chứ nếu không cải cách mà kích cầu để tăng trưởng chỉ có nghĩa là tiếp tục tăng chi và đi vay – như cũ.

Trong cả khối Liên hiệp Âu châu gồm 27 nước, có 17 quốc gia đã thống nhất tiền tệ và sử dụng chung một đồng bạc là đồng Euro (gọi là khối Euro). Chủ yếu thì có 15 quốc gia giàu mạnh nhất, từ Bắc xuống Nam là Finland, Sweden, Ireland, Austria, Belgique, Luxembourg, Hoà Lan, Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hy Lạp và hai nước ngoài khối Euro là Anh và Denmark. (Xin miễn cho chuyện phiên âm cái tên của từng nước). 

Thời sự hàng ngày cứ nói đến các nước hoạn nạn, như Ireland và mấy quốc gia ven bờ Địa Trung Hải, được gọi tắt là PIIGS (Portugual, Italy, Ireland, Greece và Spain). Nhưng không chú ý đến ngoại lệ như Ba Lan và nhất là ba nước Cộng hoà Baltic (Estonia, Lithuania và Latvia ở quanh biển Baltic tại miền Bắc). Thoát khỏi chế độ ngoại thuộc của Liên Xô và bao cấp của cộng sản, các nước này đã áp dụng chính sách kinh tế khác và thực sự giảm chi khi khủng hoảng bùng nổ năm 2008. Một cuộc so sánh giữa PIIGS và Baltic có thể chỉ ra nhiều chuyện lạ về "kinh tế cũng là chính trị". Xin hẹn một kỳ khác.

Từ năm 2008 đến nay, các nước lâm nạn tiếp tục tăng chi và gây bội chi ngân sách. Nếu họ có khoe thành tích giảm chi thì nên hiểu là chỉ tăng chi chậm hơn thôi. Bài viết thiếu chỗ cho các bảng số rất hoành tráng về trò chơi này. Các quốc gia ấy chưa áp dụng biện pháp khắc khổ và giảm chi để tiến tới quân bình ngân sách như đã cam kết sau khi được các nước khác yêu cầu hoặc gây sức ép. 

Gây áp lực nặng nhất là nước Đức, nền kinh tế giàu mạnh và kỷ luật nhất về chi thu và đã phải tung tiền xoá nợ, chuộc nợ hoặc đắp vốn cho các ngân hàng lỡ dại huy động tiền cho các chính quyền thoải mái đi vay. Lý do cũng... ích kỷ thôi: nếu Đức không cứu lấy hệ thống ngân hàng thì toàn bộ kiến trúc tài chánh Âu Châu sụp đổ, khối Euro tan tành và bạn hàng phá sản.  

Cho vay là giới đầu tư vào thị trường trái phiếu - họ đổi tiền mặt lấy tờ giấy nợ với hy vọng sẽ được trả tiền lời (yield). Khi thấy hy vọng đó sa sút, họ đòi phân lời cao hơn. Phân lời đó chính là lãi suất dài hạn trên các thị trường tài chính. Theo dõi chỉ số tài chính này thì có thể suy ra tai họa chính trị ở đằng sau.

Vì nhìn sai vấn đề và muốn bảo vệ thành quả, người ta phản đối chánh sách khắc khổ và quy tội cho nước Đức là áp đặt mệnh lệnh theo kiểu... Hitler. Hoặc để bảo vệ quyền lợi của bọn nhà giàu, bọn tài phiệt có tiền đầu tư. Trong khi ấy, liên minh cầm quyền của Thủ tướng Đức liên tục mất phiếu trong các cuộc bầu cử địa phương - nặng nhất là hôm Chủ Nhật vừa qua tại một bang lớn nhất - vì đến lượt dân Đức mệt mỏi khi thấy chính quyền cứ phải cưu mang chuyện Âu Châu và đòi họ thắt lưng buộc bụng

Thật ra, từ nhiều tháng qua, nhiều người biểu tình và các chính khách khai thác sự bất mãn ấy đã đánh tráo vấn đề để khỏi giải quyết bài toán thật. 

Khi cần được cứu thì các nước đồng ý với kế hoạch giảm chi mà 25 trong 27 nước đã thoả thuận (Anh và Cộng hòa Tiệp không tham gia chuyện này). Đó là "hiệp ước ngân sách" được bàn cãi từ tháng 12 và thông qua vào mùng hai Tháng Ba. Nhờ đó Ngân hàng Trung ương Âu châu ECB  tung ra một ngàn tỷ Euro để cấp cứu. Bây giờ, người ta phủ nhận hoặc đòi thảo luận lại sự cam kết ấy, vì phải nhấn mạnh đến nhu cầu tăng trưởng. Tiền đâu ra để kích đà tăng trưởng? 

Câu hỏi bị khỏa lấp đằng sau khẩu hiệu đánh thuế nhà giàu, trong khi thực tế ít ai dám nói tới là sau một ngàn tỷ, Âu Châu sẽ cần thêm một ngàn tỷ nữa, từ nay đến cuối năm.

Âu Châu nổi loạn để trái đất ngừng quay và họ cùng lao xuống vực.

***

Xin cột lại cho gọn: hệ thống kinh tế chính trị Âu châu dựa trên hai mâu thuẫn là 1) nhờ thống nhất kinh tế, mọi người đều thịnh vượng giàu có, và 2) nhờ thống nhất chính trị, biên vực các nước đều mở bung để mọi người lưu thông di trú tự do. Từ đó tiến tới United States of Europe, lực đối trọng của United States of America, mà vẫn bảo vệ được chủ quyền của từng nước...  

Mâu thuẫn đầu tiên là sự thịnh vượng đó không có - hãy nhớ đến đà tăng trưởng giảm sút liên tục từ 40 năm nay - và không đều. Ngoài một thiểu số có tiền, những ai có việc làm thì tin chắc là sẽ sống đời với phúc lợi được bảo đảm mà khỏi bị sa thải. Những người không may còn lại, đa số là giới trẻ vừa đến tuổi lao động, thì đứng ngoài, và phản đối, nổi loạn khi thất nghiệp thường xuyên mấp mé 10%. Ngoài chuyện sưu cao thuế nặng khiến doanh nghiệp nản chí đầu tư, chế độ bảo hộ lao động ấy phải được cải cách. Mà chẳng ai dám làm.

Mâu thuẫn kia còn tai hại hơn. 

Vì những bất công nhờ bao cấp, người ta quy tội cho nước khác hay di dân xứ lạ về tai ách kinh tế của mình ở nhà. Thí dụ như công ước Schengen về tự do lưu thông giữa 27 nước mà khỏi cần chiếu khán đã bị đặt thành vấn đề và nhiều nước đang trở lại chế độ kiểm soát ngoài biên giới để chặn di dân. Liên hiệp Âu châu đang hết thống nhất trong thực tế. Trong khi "bọn nhà giàu" kia lặng lẽ đem tiền ra ngoài, đầu tư vào xứ khác vì an toàn hơn!

Nguy hại hơn vậy chính là phản ứng quốc gia dân tộc khiến xu hướng cực hữu thắng thế, tại Hoà Lan, Pháp hay cả Hy Lạp. Các đảng phái tả hữu truyền thống đều bị hoài nghi và người ta đang nghe lời đường mật của thiểu số quá khích. 
 

Sự tan rã của Âu châu đã bắt đầu, trước hết là của khối Euro, khi người ta ra khỏi thời mộng mị mà ít ai dám nói thật. 

Mất phiếu thì sao?

Âu Châu Hạ Màn

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Ngày Nay ngày 120315

Các Nước Âu Châu Chưa Giảm Chi Mà Đã Bỏ Chạy Xuống Vực

 * Hý hoạ tuyệt vời của Michael Ramirez trên tờ IDB: 

Hai tay chèo Pháp Đức bên bờ vực, Hy Lạp ở dưới... *

Những biến cố chính trị dồn dập từ Hoà Lan qua Pháp và Hy Lạp báo hiệu sự tàn phai của giấc mơ thống nhất Âu Châu. Bỉnh bút Nguyễn-Xuân Nghĩa giải thích tại sao....

Người ta cứ nói rằng quần chúng Âu Châu quá mệt mỏi về việc giảm chi nên bác bỏ chủ trương khắc khổ của Đức. Đấy là ấn tượng chứ thật ra, đa số các nước Âu Châu vẫn tiếp tục tăng chi: 23 trong 27 nước Liên Âu vào năm ngoái và 24 nước trong năm nay. May lắm thì có nước chịu giảm tốc độ tăng chi mà thôi.

Nhưng, dù sao mặc lòng, truyền thông quốc tế vẫn kết luận rằng dân Âu Châu đồng loạt phản đối việc thắt lưng buộc bụng để trả nợ và nhiều đảng cầm quyền đã thất cử hoặc bị buộc phải từ chức. Chìm sâu bên dưới hiện tượng này còn có những phản ứng đáng ngại hơn: sự lớn mạnh của phong trào cực hữu và tinh thần quốc gia dân tộc cực đoan có thể khiến đồng Euro tiêu vong và Liên hiệp Âu châu tan rã... 

Âu Châu đang rơi vào quá khứ.

Sau khi chính quyền Hoà Lan bị đổ dưới áp lực của phe cực hữu vào ngày 23 Tháng Tư, hai cuộc bầu tử tuần qua, tại Hy Lạp và Pháp, khiến chúng ta nhớ lại lịch sử. Vì vậy, trong khi các thị trường tài chính quốc tế cùng tơi tả với đồng Euro rơi rụng, xin hãy nói về lịch sử.

***

Sau ba trận đại chiến 1871, 1914 và 1939, Âu châu đã có 67 năm yên bình kể từ 1945. Sự yên bình đó có ba thành tố mà đa số người dân Âu Châu đã quên - và dân Mỹ thì... khỏi cần biết.

Thứ nhất là sức bảo vệ của Hoa Kỳ với lá chắn là Minh ước Phòng thủ Bắc Đại Tây Dương NATO dù Liên bang Xô viết vẫn đòi Tây tiến sau khi nuốt được phân nửa miền Đông của Âu Châu. Thứ hai là sự liên kết của hai cường quốc đã ba lần giao tranh, là Pháp và Đức. Trong cả ba lần này, Pháp bị đại bại và ăn mừng chiến thắng của hai lần sau là nhờ Hoa Kỳ can thiệp. Thứ ba, dưới lá chắn NATO và sự hợp tác Pháp-Đức rất khắng khít, Âu Châu đã xây dựng hai ảo tưởng là 1) việc thống nhất kinh tế sẽ đem lại thịnh vượng cho mọi người, để 2) tiến tới thống nhất chính trị qua quyết định xóa bỏ biên cương.

Công dân Âu Châu từ nay sẽ tự do di chuyển, di trú và di dân xứ này sẽ thoái mái sinh hoạt tại xứ khác. Chân trời viễn mơ là Liên hiệp Âu châu Thống nhất sẽ xuất hiện như Liên bang Hoa Kỳ thống nhất, United States of America. Tuần qua, giấc mơ đó đã tàn phai.

Xin nói về sự tàn phai đó, để cảnh báo nguy cơ tàn phá như Âu châu đã gặp ba lần trong lịch sử cận đại....

Đáng lẽ ra, người ta đã có thế thấy mối nguy từ năm 1991, khi Liên bang Xô viết tan rã và nước Đức tái thống nhất (lần trước là vào năm 1871...) Hai chục năm sau thiên hạ mới loáng thoáng nhìn ra vì có hai chục năm ảo, đánh dấu từ Hiệp ước Maastritch năm 1992 để lập ra Liên Âu và tiến tới United States of Europe. Bên kia có USA, bên ta có USE.

Bây giờ, trở lại chuyện bầu cử tại Âu Châu.

Từ năm 2008 đến nay, cuộc khủng hoảng Âu châu đã khiến 11 chính quyền tại chức bị cử tri đuổi về. Lần mới nhất là khi Tổng thống Nicolas Sarkozy của Pháp thất cử hôm mùng sáu vừa qua. Sau này và năm tới, sẽ còn nhiều trường hợp khác. Đó là về trung hạn. Trong ngắn hạn và lý do khiến các thị trường tài chánh tơi tả dù ai cũng đoán ra kết quả bầu cử tại Pháp chính là cuộc bầu cử quốc hội Hy Lạp.

Chính quyền Hy Lạp đã đổ từ năm ngoái và chính phủ lâm thời hiện do hai đảng lớn liên minh với nhau trên cái trục "tả-hữu" là đảng Pasok cánh tả và đảng Tân Dân chủ cánh hữu. Cuộc bầu cử Quốc hội hôm mùng sáu chẳng những làm liên minh này sụp đổ mà còn cho thấy sự xuất hiện của phong trào cực hữu, kết tinh vào đảng Kim Bình Minh (bình minh nạm vàng chứ không phải bình minh màu vàng). 

Các đảng lớn đều bị cử tri trừng phạt và đưa lên những đảng cực đoan ở vùng biên tế, mạnh nhất là từ phe cực hữu với chủ trương đề cao tinh thần quốc gia dân tộc và bài ngoại.

Hiệu ứng cực hữu tại Hy Lạp cũng được phản ảnh tại Pháp khi đảng "Mặt trận Quốc gia" (Front National – FN) đã lần đầu tiên đạt được mức hậu thuẫn kỷ lục của 18% cử tri. Chủ đích của lãnh tụ FN, nàng Marine Le Pen, là cho Sarkozy về vườn, cho đảng trung hữu UMP của ông tan tác, để FN sẽ vào Quốc hội sau cuộc bầu cử Lập pháp tháng tới, và trở thành lực lượng đối lập chính. Nước Pháp cũng có bình minh nạm vàng với hiện tượng FN và nàng Marine.

Do đó, tương lai sẽ là sự vàng vọt.

***

Vì sau những biến động chính trị liên tục tại Tây Ban Nha, Ý Đại Lợi và Hoà Lan, kết của bầu cử Pháp-Hy đó cho thấy rằng người dân Âu Châu đã phủ nhận hai ảo tưởng vừa nói ở trên.

Thứ nhất, quyền tự do di trú trong một Âu châu hết cương vực là sai, và hiệp ước di trú ký kết tại Schengen năm 1985 là một lầm lẫn. Cánh hữu không muốn di dân xứ khác tràn vào sinh sống và móc túi hoặc cướp mất việc làm của họ. Trong cánh hữu đó của Pháp, có nhiều thợ thuyền đảng viên Cộng sản đã cực kỳ bất mãn mà bỏ phiếu theo đúng bản năng, là cực hữu, là cực kỳ bảo thủ, và dồn phiếu cho mặt trận FN của Marine Le Pen.

Người ta đã lầm theo trí thức Âu châu trong cả thế kỷ mà gọi cộng sản là cực tả, nhưng đấy là chuyện khác!

Khi bị thất thế, Tổng thống đương nhiệm (cho đến ngày 15 này) Sarkozy vội rượt theo con tầu đang lăn bánh mà đòi xét lại Hiệp ước Schengen, nhưng không kịp. Còn Tổng thống tân cử François Hollande thì tránh nói đến chuyện ấy, nhưng cũng biết là rất nhiều người trong cánh tả của đảng Xã hội của ông và những mảnh vụn cực tả khác rất hoài nghi việc thống nhất Âu châu.

Sở dĩ như vậy là vì ảo tưởng thứ hai, về kinh tế.

Việc thống nhất kinh tế Âu châu không đem sự thịnh vượng cho mọi người mà là một bất công!

Thiểu số ưu tú là doanh gia, nhà đầu tư, các ngân hàng, và giới công chức quốc tế trong cơ chế Âu châu đang ngồi mát ăn bát vàng tại Bruxelles hay Stratbourg thì thích chuyện ấy và ngợi ca kinh tế thị trường mở rộng ra toàn cõi Âu châu cho 500 triệu dân. Chứ thành phần trung lưu và bình dân thì bị thiệt hại từ vụ khủng hoảng 2008, mà lại còn cảm tưởng như bị... "cạnh tranh bất chính" từ đám di dân nghèo hơn. Từ miền Đông thì có dân Ba Lan tiêu biểu của Đông Âu rách rưới, từ miền Nam thì có dân Bắc Phi hay Hồi giáo....

Trong không khí bài ngoại đó mới có chuyện giảm chi và kế hoạch khắc khổ kinh tế mà 25 nước Âu châu đã đồng ý từ Tháng Ba và ngày nay từng nước đang đòi xét lại. Mới nhất và mạnh miệng nhất là Pháp. Sarkozy bị ghét bỏ vì phong cách riêng nhưng còn có tội vì là một kiến trúc sư cho kế hoạch đó, người kia là Thủ tướng Angela Merkel của Đức.

Thuộc dòng hậu duệ của Charles de Gaulle, kiến trúc sư của chiến lược liên minh với Đức thời xưa, Sarkozy là nạn nhân của liên minh đó.

***

Bây giờ mới đến chuyện Pháp-Đức.

Giàu có nhất, kỷ luật nhất về chi thu và nhờ đó cũng có lợi nhất trong dự án thống nhất kinh tế Âu châu - bên trong có 17 nước thống nhất tiền tệ - Cộng hoà Liên bang Đức thấy rằng các nước không thể chi quá sức thu và tiếp tục vay tiền để tăng chi quá mức nên chủ trương giảm chi. Nhất là khi Đức là quốc gia phải bóp bụng tài trợ việc chuộc nợ cho các nước đang bị khủng hoảng. Hãy cố giảm dần mức bội chi ngân sách để tiến tới quân bình. Một nền kinh tế nhỏ như Hy Lạp thì còn có thể cứu được nguy cơ vỡ nợ hầu còn cứu lấy đồng Euro, chứ nước nào cũng noi gương xấu của Hy Lạp mà tiếp tục chánh sách bao cấp và chi tiêu bừa phứa thì Âu châu sẽ không có tương lai.

Và nhất là cử tri Đức không chấp nhận việc dân Đức tung tiền cho các nước khác tăng chi để mua phiếu của dân chúng theo kiểu báo cấp cố hữu.

Trong ngần ấy cuộc bầu cử cục bộ tại Đức, đảng CDU và liên minh cầm quyền của bà Merkel đều thất cử. Nếu đà này tiếp tục, qua cuộc bầu cử cuối năm tới, bà Merkel cũng sẽ xếp hàng thất nghiệp sau các lãnh tụ như Luis Rodriguez của Tây Ban Nha, Sylvio Berlusconi của Ý, George Papandreou của Hy Lạp, Mark Rutte của Hoà Lan và Nicolas Sarkozy của Pháp....

Vì vậy, nước Đức sẽ khó nhượng bộ.

Từ ban đầu, kiến trúc Âu châu dựa trên liên minh Pháp-Đức, với sự hỗ trợ của Hoà Lan trong khối Benelux nguyên thủy. Kiến trúc đó đang rạn nứt và người ta không trở lại thời điểm 1992 huy hoàng của Hiệp định Maastricht, tờ khai sinh ra Âu châu thống nhất. Người ta trở lại Âu Châu thời 1930, hay xa hơn nữa....

Lý do là dưới sự lãnh đạo của một chính khách đắc cử bất ngờ - vì François Hollande vốn dĩ tài hèn sức mọn so với khuôn mặt sáng giá hơn của đảng Xã hội là Dominique Straus- Kahn, sáng giá đến tan nát vì mảnh quần hồng – nước Pháp từ nay bỗng dưng thành mũi xung kích đại diện cho các nước nghèo hơn ở miền Nam để đòi hỏi đại gia là nước Đức phải thoả mãn yêu cầu của họ.

Xin nói qua về địa dư chính trị: Pháp là quốc gia cực Tây của đại lục địa Âu Á, nhưng cũng là bản lề Nam Bắc của khu vực Tây Âu.

Pháp có miền Bắc tiến bộ và tiếp cận với biển Bắc của các nước Âu châu tiên tiến nhất. Nhưng Pháp cũng có miền Nam tiếp giáp với Địa Trung Hải và các nước nghèo nhất Âu châu. Nước Pháp đã thống nhất được ngôn ngữ, văn hoá và chính trị để thành cường quốc Âu Châu từ thế kỷ 17. Nhưng nhờ công lao tàn phá của Napoléon Đại đế mà Pháp không đương cự nổi nước Đức khi dân Đức thống nhất quốc gia. Chiến thắng năm 1871 đánh dấu việc đó.

Sau ba cuộc đại chiến, liên minh Pháp Đức đã phần nào duy trì được hòa bình và thịnh vưọng.

Chiến lược cực kỳ xuất sắc của Pháp, từ de Gaulle cho đến thời nay, là dùng cái lực của Đức mà tạo cái thế cho mình. Chuyện ấy đã xong. Khi quyết liệt tăng chi để tăng trưởng và chống lại kế hoạch kiệm ước khắc khổ của Đức, Pháp ra khỏi chiến lược đó  - và sẽ bẻ gãy bàn lề Nam-Bắc.

Nghĩa là để Âu châu trôi lại vào bản năng cố hữu. Đèn nhà nào nhà ấy rạng, mạng người nào người ấy giữ. Chủ nghĩa dân tộc cực đoan đang hồi sinh, dân Âu châu sẽ nhìn nhau như kẻ quịt tiền hay cướp việc của mình. Đấy là thời của các lãnh tụ cực hữu đầy chất hùng biện ma quái. Xuất sắc nhất trong số này là Adolf Hitler, nổi lên từ vụ Tổng khủng hoảng 1929.

Chúng ta đang chứng kiến màn cuối của một vở kịch đẹp. Qua màn sau, chúng ta có thể gặp bi kịch của sự tàn phá - mà sự tan rã của khối Euro chưa phải là kinh hãi nhất....