Southern California Public Radio

Khi dòng Mekong cuồn cuộn đổ ra biển, nỗi bất an còn lại hai bên bờ

Michael Sullivan, National Public Radio

20-2-2010

Sông Mekong ở Việt Nam được biết đến với cái tên Cửu Long, tức Chín Rồng, nơi các dòng nước được tách ra và chảy ra Biển Nam Trung Hoa [Biển Đông]. Ở Đồng bằng Sông Cửu Long, sự bùng nổ kinh tế đã đem tới giàu có cho một số người, nhưng nghèo đói cho một số người khác và những lo lắng về mối đe dọa đối với con sông.

Trong thời gian chiến tranh Việt Nam diễn ra, những chiếc tàu tuần tra của Hoa Kỳ được sử dụng để hoạt động liên tục trên dòng sông Mekong gần biên giới với Cambodia.

Ngày nay, những chiếc tàu du lịch đưa người ngoại quốc từ thủ đô Phnom Penh, Cambodia, tới vùng biên giới trong chuyến du ngoạn dài ba giờ.

Sau trạm dừng chân ngắn ngủi tại cửa khẩu nhập cảnh là một chuyến đi ngắn tới Châu Đốc, thị trấn sông nước ở miền Nam Việt Nam. Đây là khu đô thị lao động, thực sự không phù hợp với du khách, nhưng vẫn cho nhiều trải nghiệm – nhiều điều mà bạn muốn biết, nhưng nhiều điều thì không.

Tiếng kinh cầu nguyện vào giữa trưa tại Nhà thờ Hồi giáo Mubarak ở Châu Đốc có thể làm vài người ngạc nhiên. Đó là nhà thờ hồi giáo lâu đời nhất, lớn nhất và đẹp nhất ở thành phố này, nơi mà lời thông báo tới giờ cầu  kinh không được ghi vào băng nhưng vẫn được một thầy tu làm nhiệm vụ thực hiện trực tiếp.

Bài thuyết giáo được rao giảng bằng tiếng Ả-rập và kinh Coran được dịch ra tiếng Việt. Giáo đoàn tuy nhỏ nhưng thành tâm. Các tín đồ là tập hợp của nhiều khuôn mặt của những người Malay, Trung Đông và Nam Á, với sự hiểu biết rất ít về tiếng Việt.

Ông Mohamat Yosup, 75 tuổi, cho biết là tổ tiên của ông từ Malaysia, Indonesia và Ấn Độ đã đến sống ở Châu Đốc được năm thế hệ. Những người khác đã ở đây lâu hơn, ông nói; các thương gia đã đưa Hồi giáo tới Đông Nam Á vào thế kỷ thứ 11.

Những tín đồ Hồi giáo chỉ là bộ phận dân cư nhỏ bé ở đất nước mà phần lớn theo Phật giáo này, nhưng họ làm cho chúng ta nhớ tới sự trù phú của Đồng bằng sông Cửu Long, đôi khi có trở ngại [xảy ra] trong lịch sử.

Hòa bình nhưng không thịnh vượng

Không còn làm nghề sông nước nữa, ngư dân Nguyễn Văn Nghĩa, 46 tuổi, lo lắng cho cuộc sống hiện tại. Lời than vãn của ông cũng tương tự như những gì nghe được ở trên thượng nguồn Cambodia – những mẻ lưới đang nhỏ dần lại, ngày càng có thêm nhiều người cạnh tranh đánh bắt những con cá còn lại.

Ít nhất thì nó cũng còn tốt hơn thời chiến tranh, ông nói. Khi đó, người Mỹ có một căn cứ ở đây và có nhiều cuộc đụng độ. Ông kể, và tới khi chiến tranh chấm dứt năm 1975 thì có những chuyện phiền toái với người Cambodia.

Bây giờ có hòa bình. Nhưng cái hòa bình đó không đem lại cho ông đời sống thịnh vượng – nó còn xa vời.

Ông kể ông có một chiếc TV, nhưng không có tiền để trả tiền điện. Ông có một căn nhà, nhưng không đủ đất để trồng trọt. Ông tâm sự, một ngày nào đó ông sẽ không thể bắt đủ cá để thậm chí có tiền mua gas nữa.

Kinh tế tăng trưởng nhanh ở Việt Nam trong thập kỷ qua đã đưa nhiều người thoát khỏi cảnh đói nghèo. Nhưng điều đó sự thật không đúng ở tỉnh An Giang, một nơi kém phát triển nhất ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nơi mà tình trạng thiếu việc làm đã làm cho nhiều người có những lựa chọn khó khăn.

Ảnh hưởng của bệnh dịch HIV/AIDS

Ở Tịnh Biên, khoảng một giờ lái xe về phía tây bắc Châu Đốc, cô Phùng Thị Bảy mô tả những gì đã xảy ra khi chồng cô chạy qua biên giới Cambodia kiếm việc làm. Người phụ nữ 30 tuổi kể, trong thời gian ở đó chồng cô đã gặp những cô gái điếm và bị nhiễm HIV, ông chết chẳng bao lâu sau khi trở về nhà. Cô đã đi xét nghiệm và phát hiện mình cũng bị HIV dương tính.

Cô Bảy kể về câu chuyện của mình tại một phòng khám AIDS, nơi không thiếu những bệnh nhân loại này. Gần 300.000 người ở Việt Nam bị HIV dương tính.

“Một số bệnh nhân là phụ nữ bị lây bệnh từ chồng. Các bệnh nhân khác thuộc diện nghiện ma túy. Và một số phụ nữ từng sang làm ăn bên Cambodia, rồi rơi vào ổ mại dâm và bị nhiễm bệnh theo cách đó”, cô kể.

Nhưng cũng có tin tốt lành: cô Bảy và nhiều người khác có hoàn cảnh như cô đang nhận được sự chữa trị bằng tiền tài trợ từ một cựu thù là Hoa Kỳ.

Chính phủ Hoa Kỳ thường bị chỉ trích là đã làm quá ít để giúp đỡ Việt Nam đối phó với những tác động dài lâu của chất độc da cam gây rụng lá, chất từng được sử dụng tại nước này trong thời gian diễn ra chiến tranh Việt Nam.

Nhưng chính phủ [Hoa Kỳ] không được ghi nhận công lao nhiều, khi họ trợ giúp trong các lĩnh vực khác, ví dụ như 300 triệu đô la đã chi trong năm năm để chữa trị AIDS và giáo dục. Ngân quỹ giúp chi trả cho các loại dược phẩm về anti-retroviral [để chữa HIV] cho hơn phân nửa trong tổng số 32.000 người Việt Nam hiện đang nhận được sự chữa trị, trong đó có cô Bảy.

Lựa chọn trang trại nuôi cá

Xuôi về phía cửa sông ba giờ xe chạy là thành phố cảng Cần Thơ náo nhiệt, một cái tên quen thuộc khác đối với những người Mỹ từ thời chiến tranh. Giờ đây, nó là một thành phố tăng trưởng nhanh chóng, giàu có và sôi nổi theo như các tiêu chuẩn trong vùng, và là một trung tâm vận chuyển cho vùng châu thổ, nơi mà cứ vài phút thì có những con tàu rời thật nhanh để tới những thành phố bên con sông rộng lớn bao la này.

Cần Thơ là một thành phố đang vững vàng hướng tới tương lai, song nó cũng là nơi mà những tiếng vọng của quá khứ vẫn còn âm vang.

Chiến tranh Việt Nam đã kết thúc từ 35 năm trước. Nhưng vào một buổi sáng mới đây, những sinh viên trường Đại học Cần Thơ học kỹ thuật tháo lắp, lau chùi những khẩu súng trường tấn công Kalashnikov. Các cuộc tập luyện mang tính chất bắt buộc, mặc dù ít thường xuyên hơn so với trước đây. Và bây giờ thì người Mỹ không phải là kẻ thù, theo như các blogger Việt Nam tin tưởng như thế, mà kẻ thù là Trung Quốc, anh láng giềng bành trướng phương bắc của Việt Nam.

Tuy nhiên chuyện giao thương, chứ không phải là xung đột, có vẻ là điều ưu tiên với đa số mọi người ở đây.

Các ngư dân phàn nàn về việc đánh bắt cá bị thu hẹp lại. Nhưng nghề nuôi cá đã phát triển đáng kể trong thập kỷ qua, và nó đã giúp nâng cao mức sống cho nhiều người.

Trong giờ cho cá ăn, chủ doanh nghiệp Nguyễn Thị Loan kể về hoàn cảnh của mình, chỉ trong vài năm trước bà đã bắt đầu với chỉ một cái lồng đơn nuôi cá thôi. Giờ đây, bà đã có hơn nửa tá lồng cá và ba nhân công làm việc toàn thời gian. Bà cho biết hầu hết cá của bà được bán ra ngoài Bắc là Hà Nội, thủ đô Việt Nam. Nước này cũng xuất khẩu cá sang Âu châu và Hoa Kỳ.

Bà Nguyễn kể là xóm của bà từng được biết đến về hoạt động xuất khẩu con gái – trên danh nghĩa cung cấp các cô dâu cho những thương gia độc thân từ Đài Loan tới – nhưng [các hoạt động đó bây giờ] không còn nhiều nữa. Bà Nguyễn và chồng cho biết hiện nay họ kiếm được khoảng 17.000 đô la một năm bằng nghề nuôi cá, một con số gần như là chưa từng có trong một thập kỷ trước và là một nghề làm cho họ chắc chắn trở thành tầng lớp trung lưu ngày nay.

Mối quan tâm chính của bà bây giờ là sức khỏe của con sông. Bà lo ngại, phát triển quá mức có thể đầu độc dòng Mekong và công việc làm ăn của bà.

Những đe dọa về môi trường

Tại Cần Thơ, tôi tình cờ được tham dự một hội nghị bàn về sông Mekong và một con sông quen thuộc hơn – sông Mississippi ở Hoa Kỳ.

Stan Ponce là giám đốc trung tâm khu vực của cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, một trong những nhà bảo trợ cho hội nghị.

“Có nhiều điểm giống nhau kinh khủng giữa hệ thống Sông Mississippi và hệ thống Sông Mekong, cả về văn hóa và phát triển kinh tế và khả năng tồn tại của các lưu vực sông”, ông cho biết.

“Chúng tôi cảm thấy mình có thể học được nhiều điều từ những gì đã làm cho con sông này bởi vì không có các con đê, không có quy mô công trình đập nước mà chúng tôi có. Cho nên khi chúng tôi nhìn vào việc khôi phục hệ thống sông Mississippi về lâu về dài, chúng tôi cảm thấy như chúng tôi có nhiều điều để học từ những gì đang diễn ra trong hệ thống sông Mekong này”. ông Ponce nói.

Nó là hệ thống sông mà nhà môi trường học Kỳ Quang Vinh nói là giờ đây đang bị đe dọa, đặc biệt tại đây, nước Việt Nam này.

Ông Kỳ cho biết là ông lo ngại về sự phát triển quá mức và những con đập đã được lên kế hoạch hoặc đã được xây dựng trên thượng nguồn ở Trung Quốc, Lào và Cambodia. Ông cũng lo ngại về biến đổi khí hậu và tác động của tình trạng nước biển đang dâng lên và nước biển sẽ lẫn trong nước ngọt của hệ sinh thái vùng châu thổ. Ông hy vọng các quốc gia cùng khai thác dòng sông sẽ cùng hành động để bảo vệ nó coi như là một nguồn tài nguyên cho tương lai.

Đoạn cuối của dòng sông

Ba mươi dặm về phía cửa sông, chúng tôi gần kết thúc chuyến đi, tại thành phố Mỹ Tho của vùng châu thổ. Bình minh lên rực rỡ và cửa sông chỉ còn cách có một giờ đồng hồ đi bằng xuồng cao tốc, khi người điều khiển xuồng thả một trái tạc đạn(?).

Anh cho biết là cảnh sát đường sông sẽ không cho chúng tôi đi xa thêm nữa. Người ngoại quốc không được phép tới gần cửa sông, mà chỉ có các ngư dân địa phương được phép, và thậm chí họ cũng bị kiểm tra giấy tờ, anh kể.

Tiền bạc không thể làm anh ta đổi ý, và với lý do xác đáng: cảnh sát ở đây là một bọn khét tiếng là khó chịu, hơn cả thế sau khi có những đụng độ thường xuyên với các nông dân địa phương quanh chuyện tranh chấp đất đai.

Cuối cùng, chúng tôi quay trở lại bờ, và tìm được một tài xế taxi sẵn sàng đưa chúng tôi tới đó bằng đường bộ.

Hai tiếng đồng hồ sau, lúc 9 giờ sáng, tôi đã chạm tới một trong chín cửa sông Mekong, nơi nó đổ ra Biển Nam Trung Hoa [Biển Đông].

Thật tình mà nói, có một chút thất vọng. Không một bóng người. Bãi biển bẩn thỉu; ánh sáng quá chói để chụp bất kỳ bức ảnh đẹp nào.

Tuy nhiên, có cảm giác khuây khỏa khi cuối cùng đã hiện diện ở đây sau hai tháng, đi qua sáu nước và gần 3.000 dặm.

Cũng có một cảm giác giải tỏa khi biết rằng, thật là ngạc nhiên khi dòng sông vẫn khỏe, theo hầu hết thông tin thu thập được – ít nhất là cho tới lúc này.

Bài đã đăng trên trang Ba Sàm 2010, nhưng bị tin tặc xâm nhập, xóa mất, nay đăng lại, nên không còn các phản hồi ban đầu của độc giả.